Zemun, izgled varoši, prva polovina 20.veka

   ZEMUN U PROŠLOSTI 

Zemun se u srednjem veku pominje kao utvrđenje i varoš, zabeležen između 1114. i 1173. godine. Sredinom 15. veka bio je u posedu despota Đurđa Brankovića. U XVII veku Zemun se pominje kao mala tvrđavica sa zemljanim nasipima i nekoliko kuća, ali njegov glavni značaj proizilazi iz položaja na Savi i Dunavu. Bio je važna tačka na putu ka Ugarskoj i dalje ka Grčkoj i Srbiji, zbog čega su u njemu postojala skloništa za putnike. Iako je krajem XVII veka utvrđenje bilo razrušeno, a okolna sela nestala, prometnost i strateška lokacija dugoročno su odredili njegov razvoj u značajno pogranično mesto. Posle oslobođenja od Turaka, 1734. godine imao je oko 82 doma, a već 1736. godine 114 porodičnih starešina. Do 1749. broj stanovnika porastao je na 4559, među kojima se trgovinom i zanatom bavilo 190 porodica. Sredinom 18. veka u Zemunu je bilo 446 domova, sa 1900 pravoslavnih, 600 katolika, 76 Jevreja i oko 100 Roma. Od 1774. do 1791. doselilo se 99 porodica iz Srbije i Vlasi, pretežno u Gornju varoš. Godine 1791. bilo je 679 srpskih domova sa 3190 duša. Do 1810. broj domova porastao je na 1020, pretežno naseljavanjem porodica iz Srbije, Vlaha, i seljaka sa rumskog i iločkog vlastelinstva. Nemci su se u Zemun počeli naseljavati nakon 1716. godine, kada je posed kupio grof Šenborn. Već 1736. bilo ih je 34 porodice, a nakon pada Beograda 1739. još veći broj prešao je u Zemun. Godine 1816. osnovali su svoj zaseban deo – Francenstal. Fridrih Vilhelm fon Taube nemački putopisac zabeležio je 1776/7.godine da je Zemun (Semlin / Zemlin) velik trgovački grad kod ušća Save u Dunav, okrenut više Dunavu. Utvrđen jednostrukim palisadama; vojna straža nadzire granicu prema Beogradu. Posle 1739. naglo raste doseljavanjem katoličkih i grčkih porodica iz Beograda. Navode se broj kuća (u palisadama i van njih), crkve (katoličke i grčke), sinagoga, broj stanovnika i karantin (kontumac). Zemun se ističe kao glavno stovarište nemačke i turske robe i važna trgovačka tačka između Beča i Carigrada, uz strogo kontrolisanu pijacu između Zemuna i Beograda.  Prema zapisima iz 1786.godine, autora činovnika Franca Štefana Engela, Zemun je veliki komunitet na ušću Save u Dunav, preko puta Beograda, i važna trgovačka varoš. Godine 1739. most koji je povezivao Zemun i Beograd je srušen. Grad je naseljen rimokatolicima, grčkim pravoslavcima, akatolicima i Jevrejima, ukupno oko 4.470 stanovnika. Ima 943 kuće, četiri crkve i sinagogu. Varoš je okružena palisadom i poznata je po razvijenoj trgovini, zanatima, poljoprivredi i vinogradarstvu. Zemun je važan trgovački centar na sredini puta između Beča i Carigrada, gde se održavaju trgovačke pijace između beogradskih i zemunskih trgovaca. Privreda se oslanja i na plovidbu rekom Savom, Dunavom, Kupom i Dravom, kojima dolazi roba iz različitih krajeva Evrope i Turske. Zemun nema tvrđavu, već je okružen ogradom i zidom oko karantinskog centra – kontumaca. Sedam kapija vode prema Dunavu, Beogradu i obližnjim mestima. Red čuvaju dve čete pešadije i nekoliko husara, koji sprečavaju krijumčarenje i upade iz Beograda. Zemun ima dva topa i magacin s municijom. Na obližnjem brdu nalazi se stara građevina s četiri kule, koja bi u ratu mogla biti korišćena kao magacin ili bolnica. Kod Zemuna se lovi moruna – riba slična jesetri, čije meso je cenjeno, a od ikre se pravi kavijar. Poznati potesi bili su: Alaska, Male ledine, Oračko polje, Crvenka, Livade, Kamendin i Vinogradi, a delovi grada: Donji i Gornji grad, Gardoš, Kalvarija, Tošin bunar i Bare.

Literatura:

Dušan J. Popović Srbi u Sremu do 1736/7, istorija naselja i stanovništva, Beograd, 1950.

Marko Jačov, Srem na prelomu dva veka (XVII-XVIII), Beograd, 1990.

Fridrih Vilhelm fon Taube, Istorijski i geografski opis Kraljevine Slavonije i Vojvodstva Srema kako s obzirom na njihove prirodne osobine tako i na njihovo sadašnje ustrojstvo i novo uređenje u crkvenim, građanskim i vojnim stvarima, Matica srpska, Novi Sad, 1998.

Franc Štefan Engel, Opis Kraljevine Slavonije i Vojvodstva Srema, Novi Sad, 2003.

UGRINOVCI U PROŠLOSTI 

   Ugrinovci su prvi put zabeleženi 1713. godine, ali su kasnije opusteli i ponovo naseljeni sredinom 18. veka. Već 1756. imali su 80 domova, 1766. – 110, a 1774. godine 135 domova. Prema zapisima iz 1786.godine, autora činovnika Franca Štefana Engela, Ugrinovci su u ravnici, sa 139 kuća uglavnom od pletera, uredno poređanih u pravoj liniji. Ovde se nalaze dva oficirska kvartira, ilirska crkva od dobre građe i škola od čatme. Prema popisu iz 1791. u mestu je bilo 133 doma sa 1359 stanovnika, dok je 1810. broj narastao na 142 doma i 1305 duša. Potesi su: Popadijin salaš, Busije, Sakule, Kik, Leje, Greda, Mali kut, Grmovac, Bacine, Katanska bara, Selište, Kovačeva bara, Pejino brdo, Sviganj, Usina bara, Endža, Na direku, Utrina, Livade, Občište, Orolija, Vaganjac, Krvajica, Rankova bara, Plavšića bara, Ladovača, Rogozna i Bačića bara.

Literatura:

Dušan J. Popović Srbi u Sremu do 1736/7, istorija naselja i stanovništva, Beograd, 1950.

Franc Štefan Engel, Opis Kraljevine Slavonije i Vojvodstva Srema, Novi Sad, 2003.

Pozdrav iz Batajnice, 1914.

BATAJNICA U PROŠLOSTI

 Batajnica  je nastala između 1715. i 1733. godine i već u izveštaju iz 1733. opisana je kao imućno mesto sa brojnom stokom i dobrim prinosima. Godine 1734. imala je 48 domova, a 1736. samo 16 porodičnih starešina. Do 1756. broj domova iznosio je 20, ali se za deset godina utrostručio – 1766. i imala je 59 domova, a 1774. godine 73.  Prema zapisima iz 1786.godine, autora činovnika Franca Štefana Engela, Batajnica ima 156 kuća od naboja pokrivenih trskom i rogozinom, sve u dobrom stanju, kao i ilirsku crkvu od dobre građe. Izvan naselja je prostrana ergela ograđena prošćem. Naseljavanje se nastavilo dolaskom porodica iz zapadnih krajeva i Srbije, pa je 1791. broj porastao na 150 domova sa 1183 stanovnika.  Početkom 19. veka razvoj se usporava, te je 1810. godine zabeleženo 157 domova i 1366 duša.Batajnica je 1905. godine imala 357 domova, od kojih je 347 bilo srpskih.  Ukupno stanovništvo iznosilo je 2255 duša . Po veroispovesti i narodnosti, većinu su činili Srbi pravoslavne vere – 2157, zatim Nemci 44, Mađari 34 i razni 20.U mestu je postojala jedna srpska pravoslavna crkva i jedna komunalna škola. Politička opština nalazila se u samom mestu, dok su kr. kotarska oblast, kotarski sud i kotarski fizikat bili u Zemunu. Crkva je sazidana 1785. godine u „običnom stilu“, u vreme vladavine Josifa II i mitropolita Mojsija Putnika. Postoji i srpsko pravoslavno groblje.  Matice venčanih i umrlih vođene su od 1777, a rođenih od 1785. godine. Komunalna škola imala je jedno zdanje sazidano 1881. godine i školski vrt. Nazivi za potesi su: Begluk, Klisina, Male međe, Velike međe, Klin, Okopje, Beljarica i Veliki brod. 

Literatura:

Mata Kosovac (za uredništvo odgovara), Srpska pravoslavna mitropolija karlovačka, po  podacima iz 1905, Sremski Karlovci, 1910.

Dušan J. Popović Srbi u Sremu do 1736/7, istorija naselja i stanovništva, Beograd, 1950.

Franc Štefan Engel, Opis Kraljevine Slavonije i Vojvodstva Srema, Novi Sad, 2003.