Pozdrav iz Sremskih Karlovaca, 1911-1920.

SREMSKI KARLOVCI U PROŠLOSTI    

  U srednjem veku Karlovci su  bili utvrđena varoš, poznata i po predanju da je na brdu Matej kao pustinjak živeo kralj Dragutin. Prvi put se pominju 1308. godine, a Turci su ih zauzeli 1521. Do 1571. imali su oko 600 domova, pretežno srpskih. Posle oslobođenja, 1702. godine, zabeleženo je 215 pravoslavnih i 13 katoličkih domova, a 1736. — 328 porodica. Postoje dve crkve — jedna napuštena rimokatolička, koja se dovodi u vezu sa benediktincima, i pravoslavna rašanska, metoh manastira Krušedola, sa ženskim manastirom i dva ribnjaka (Tenger i Kovalovo). Karlovci imaju poseban značaj jer su u njihovoj blizini boravili posrednici i pregovarači tokom sklapanja Karlovačkog mira. Ovo mesto ima bogatu manastirsku imovinu i snažnu duhovnu ulogu, a arhitekura je tipična „rašanska“ — kuće pod zemljom, pokrivene kao kolibe. Nakon pada Beograda 1739, u Karlovce su se doselili Srbi i Nemci, koji su osnovali poseban kraj — Švapsku. Sredinom 18. veka grad je imao preko 5.000 stanovnika, od kojih petina katolika. Prema zapisima iz 1786.godine, autora činovnika Franca Štefana Engela, Karlovci su treći komunitet u Sremu, smešteni na Dunavu blizu Petrovaradina. Varoš delimično leži na brežuljcima i u uvali ispod planine koja okružuje grad i pruža prelep pogled na reku i okolinu. Sa planinskih vrhova vidik se prostire preko vinograda i šljivika koji okružuju Karlovce. U gradu ima oko 789 kuća, od kojih je 300 kamenih. Najlepše kuće su u blizini mitropolitove rezidencije. Glavna ulica je popločana, a ostali sokaci uski. Nakon pada Beograda 1739, mnoge porodice iz Srbije doselile su se u Karlovce, što je doprinelo razvoju grada. U Karlovcima se nalazi rezidencija grčkog patrijarha sa šest zgrada oko javnog trga i Sabornom crkvom. Glavna rezidencija gleda na Dunav i ima prostrane sobe i balkon s pogledom na reku. Grčki neunijati imaju tri crkve, a rimokatolici jednu župsku crkvu i kapelu. Stanovništvo broji oko 3.172 duša i pripada katolicizmu i neunijatskoj crkvi. Glavne delatnosti su trgovina, zanati, vinogradarstvo, ribolov i stočarstvo. Opština poseduje velike površine voćnjaka, vinograda, livada, šuma i stoke. Istorijski, u blizini Karlovaca je 1699. godine zaključen važan mir između Osmanlija i evropskih sila, što je obeleženo kapelom Maria-Fried. Nemački putopisac Fridrih Vilhelm fon Taube 1776/7.godine zabeležio je da su Karlovci (Karlowitz / Carlovci) velik i dobro naseljen grad na Dunavu, oko 1 milju niže Petrovaradina. Leži u uvali podnožja karlovačke planine; položaj je živopisan, sa širokim vidicima na Dunav i vinograde. Ukazuje se na nezdrav vazduh u nižem delu zbog poplava i močvara, ali je gornji deo zdraviji. Opisuje broj kuća, izgled ulica (bez kaldrme, blato posle kiša), značaj sedišta mitropolita, crkve i rezidencije, proizvodnju bermeta i snažno vinogradarstvo i ribarstvo. Posebno se ističe kapela Snežna Gospa (Maria-Schnee) povezana sa generalom Brojnerom. Tek godine 1785. otkriveno je da u Karlovcima ima mnoštvo kamenog uglja i tragova cinobera, iz čega sledi da u tamošnjoj okolini svakako ima nešto zlata. Do 1810. broj srpskih domova dostigao je 762 sa oko 2.900 duša. Nazivi za potese su: Gornji i Donji Karaš, Kraljev breg, Matej, Sikirica, Kuvalovo, Tabačište, Krivi Banstol, Lipovac, Dobrilovac, Vrhovi, Stražilovo i drugi.

Literatura:

Dušan J. Popović Srbi u Sremu do 1736/7, istorija naselja i stanovništva, Beograd, 1950.

Marko Jačov, Srem na prelomu dva veka (XVII-XVIII), Beograd, 1990.

Fridrih Vilhelm fon Taube, Istorijski i geografski opis Kraljevine Slavonije i Vojvodstva Srema kako s obzirom na njihove prirodne osobine tako i na njihovo sadašnje ustrojstvo i novo uređenje u crkvenim, građanskim i vojnim stvarima, Matica srpska, Novi Sad, 1998.

Franc Štefan Engel, Opis Kraljevine Slavonije i Vojvodstva Srema, Novi Sad, 2003.