Bežanija
14. okt 2025.Beočin
14. okt 2025.Irig
Panorama, Irig, 1903, Bogdan Šekarić, Fotografije dr Radivoja Simonovića, Novi Sad, 2014.
IRIG U PROŠLOSTI
Irig (Irregh / Irek) je u srednjem veku bio utvrđeno i naseljeno mesto. Krajem 15. veka gospodari Iriga bili su despoti Đorđe i Jovan, a 1497. kastelan Vuk Kolaković. Posle Velike seobe, 1690. pominje se birov Nikola Hralenović, 1708. knez i kasnije oberkapetan Mladenović, a 1714. knez Damjan. Među uglednim stanovnicima bili su Đurica Ralenović, Nikola Ćurčija, Ćira Nikolić, Isak Rudničanin, Maksim Adžić i Jovan Radošević. Tokom 18. veka Irig je bio jedno od najvećih sremskih naselja, naseljen pravoslavnim Rašanima. Posedovao je čak 3.792 jutara zemlje, a bio je pod upravom budimskog paše. Uprkos tome što je imao samo jednu tursku džamiju i bez većih javnih zgrada, Irig je bio ekonomski snažan. Godine 1734. godine imao je 400 domova, 1774. već 800, a 1791. godine 840 domova sa 4071 stanovnikom. Do 1761. godine izrasta u glavni grad Donjeg Srema, sa oko 6.000 stanovnika. Poseban značaj ima prisustvo karlovačkog arhiepiskopa i mitropolita, što Irig pretvara u duhovno i administrativno središte. U mestu radi više desetina dućana, pekara, mesnica i zanatskih radnji, što ga čini jednim od najrazvijenijih trgova u celom kraljevstvu Slavoniji. Godine 1776/7. zabeleženo je da je Irig prostrano, ali loše sagrađeno trgovište sa konjičkom kasarnom. Smešten u lepoj dolini pod visokim brdom koje se spušta ka Dunavu. Najveće mesto u Kraljevini po broju kuća (preko 1000), ali su kuće uglavnom skromne, nalik seljačkim. Godine 1795. Irig je ima 4813 stanovnika, ali je iste godine kuga odnela 2548 života, ostavivši 2265 meštana. Do 1810. Irig se oporavio i imao 590 domova i 2871 dušu. Potesi: Budakovac, Selište, Klanci, Belengir, Runač, Ovsište, Batinci (Gornji i Donji), Grabovac, Plavulja, Kokinjaš, Kukavica, Radinački do, Pustara, Gajević, Ružaš, Palete.
Potoci: Budakovački, Grabovački, Kokinjaš.
Literatura:
Dušan J. Popović Srbi u Sremu do 1736/7, istorija naselja i stanovništva, Beograd, 1950.
Marko Jačov, Srem na prelomu dva veka (XVII-XVIII), Beograd, 1990.
Fridrih Vilhelm fon Taube, Istorijski i geografski opis Kraljevine Slavonije i Vojvodstva Srema kako s obzirom na njihove prirodne osobine tako i na njihovo sadašnje ustrojstvo i novo uređenje u crkvenim, građanskim i vojnim stvarima, Matica srpska, Novi Sad, 1998.
VELIKA REMETA U PROŠLOSTI
Posle Karlovačkog mira ovo malo mesto ponovo naseljavaju pravoslavni Rašani, i početkom veka broji oko dvadeset kuća. Ima četiri mlina i šumu pogodnu za ogrev, ali nema crkvu ni druge javne zgrade. Turski vlasnik bio je Džafer-aga, kome su stanovnici plaćali umerene dažbine, uključujući i sultanski porez u Budimu. Mesto se u to vreme vodi kao fiskalno selo. Velika Remeta je u prvoj polovini 18. veka bila manje, ali stabilno naselje. Godine 1733. zabeleženo je da je imala 25 „glava“, a već 1734. 28 domova. Dve godine kasnije, 1736, u Remeti je živelo 22 porodice, što ukazuje na umeren, ali kontinuiran razvoj. Potesi Velike Remete bili su: Grgeteški breg, Kameniti put, Velika kruška, Belilo, Sošvljak, Srednje brdo, Ludren, Carina i Dačšara Bukićev do. Od humki je zabeleženo Beleševo.
Literatura:
Dušan J. Popović Srbi u Sremu do 1736/7, istorija naselja i stanovništva, Beograd, 1950.
Marko Jačov, Srem na prelomu dva veka (XVII-XVIII), Beograd, 1990.
Ulica u Vrdniku sa pravoslavnom crkvom i kućama, 1903, Bogdan Šekarić, Fotografije dr Radivoja Simonovića, Novi Sad, 2014.
VRDNIK U PROŠLOSTI
Vrdnik je u srednjem veku bio utvrđeno mesto i varoš, prvi put pomenut 1315. godine. U najranijem osmanskom fiskalnom popisu iz 1530. godine, zabeležen je Vrdnik, sa sumarnim podacima o poreskim obveznicima. Godine 1698. Vrdnik je mogao davati prihod od oko hiljadu forinti. U opisu iz 1702. pominje se da je imao 42 podzemne kuće podignute oko brežuljaka, kao i ruševine stare građevine za koju se verovalo da je bila rimokatolička crkva. Na obližnjem brdu nalazila se tvrđava duga 80 i široka 60 koraka, sa jednom dobro očuvanom kulom, koja bi se mogla obnoviti zahvaljujući obližnjem kamenolomu. U dolini je postojao kameni turski mlin, a selo je imalo ukupno šest mlinova. Stanovnici su bili pravoslavni Rašani, koje su poučavali kaluđeri i sveštenici njihove vere. Turski vlasnik bio je tridesetnik iz Karlovaca, kome su plaćali desetinu i porez, dok su sultanski porez uplaćivali u Budim. Početkom XVIII veka u selu su još bile vidljive ruševine stare crkve. Vrdnik je 1734. godine imao je 63 doma, 1756. – 40, a do kraja 18. veka naglo je porastao – 1791. imao je 151 dom sa 654 duše. Godine 1761. zapisano je da je selo već bilo u potpunosti pravoslavno, ali da je ranije bilo naseljeno rimokatolicima, o čemu svedoče ruševine njihove crkve. Na brdu iznad Vrdnika još se videla tvrđava u kojoj su nekada stanovali srpski vojvode ili despoti. Selo je tada imalo oko hiljadu stanovnika, nekoliko zanatlija i dva dućana. Princ Livije II Odeskalki sagradio je u centru sela kuću namenjenu putnicima, sa krčmom i mesnicom. Do 1774. godine Vrdnik je imao 92 kuće. Do 1810. broj se povećao na 164 doma i 902 duše. Oko Vrdnika se nalaze brojni potesi kao što su: Vitezić, Gvozdena vrata, Majdan, Dobra voda, Majur i Popov breg.
Literatura: Dušan J. Popović Srbi u Sremu do 1736/7, istorija naselja i stanovništva, Beograd, 1950.
B. W. Mc Gowan, Sirem Sancagi Mufassal Tahrir Defteri, Ankara, 1983.
Marko Jačov, Srem na prelomu dva veka (XVII-XVIII), Beograd, 1990.
GRGETEG U PROŠLOSTI
Grgeteg se pominje kroz brojne potese kao što su Radilovac, Plandište, Carina, Sadovi, Zverinjak, Rovište, Luka, Pavlovci, Vagan i Kamenac, što svedoči o razvijenom seoskom području.
Literatura: Dušan J. Popović Srbi u Sremu do 1736/7, istorija naselja i stanovništva, Beograd, 1950.
DOBRODOL U PROŠLOSTI
Dobrodol, poznat i kao Dobri dol, pominje se u pomenicima i poveljama manastira Krušedola. Naseljen je bio još 1702. godine, a danas se njegovo ime čuva u potesu šatrinačkog polja prema Malim Radincima.
Literatura: Dušan J. Popović Srbi u Sremu do 1736/7, istorija naselja i stanovništva, Beograd, 1950.
KRUŠEDOL U PROŠLOSTI
Krušedol se pominje još krajem 15. veka, a 1702. godine bio je naseljen. Poznat je po svom velikom manastiru, koji je centar duhovnog života čitavog područja i ključni faktor razvoja mesta. Iako se krajem XVII veka beleži pad broja stanovnika, u XVIII veku mesto oživljava i ima preko 800 stanovnika, uključujući zanatlije, trgovce i jednu cigansku porodicu. Manastirski kompleks privlači ljude, podstiče trgovinu i čini Krušedol važnim duhovnim i ekonomskim središtem Srema. Godine 1734. imao je 52 doma, a 1736. pedeset porodica. Broj domaćinstava postepeno je rastao: 60 ih je bilo 1756, 64 – 1766, 83 – 1774, a 1791. čak 96 domova sa 556 duša. Kuga 1795. godine odnela je 49 života, ali se selo do 1810. oporavilo i brojalo 115 domova i 814 duša. Krušedol je imao brojne potese kao što su: Parlozi, Ovsište, Srednji zamet, Vrbara i Topolski do, a njegova zemljišta zvala su se Gudura, Narotik, Javorovi i Dobri do.
Literatura:
Dušan J. Popović Srbi u Sremu do 1736/7, istorija naselja i stanovništva, Beograd, 1950.
Marko Jačov, Srem na prelomu dva veka (XVII-XVIII), Beograd, 1990.
MALA REMETA U PROŠLOSTI
Krajem 17. veka Mala Remeta je imala svega nekoliko uređenih kuća, a već 1702. godine opisuje se kao zapustelo selo sa mnogim, ali zapuštenim vinogradima. Iako je ranije bilo naseljeno Rašanima, sada je pogranično i bez crkve i mlina. Poslednji turski vlasnik bio je Derviš-beg iz Mitrovice, kome su davane uobičajene dažbine i sultanski porez.
Marko Jačov, Srem na prelomu dva veka (XVII-XVIII), Beograd, 1990.
Neradin, 40-ih godina 20.veka
NERADIN U PROŠLOSTI
Neradin se prvi put pominje 1247. godine. Početkom 18. veka Neradin je bio naseljen pravoslavnim Rašanima i imao četiri mlina, a kao fiskalno mesto bio je podložan turskim dažbinama koje su se sastojale od različitih desetina, novčanih iznosa i sultanskog poreza plaćanog u Budimu. Posle preuzimanja od Turaka, zemlja je pripala vladiki Isaiji Đakoviću. Selo je imalo obilje plodne zemlje, lepih vinograda i dolinu sa čuvenom česmom, pa je svojim izgledom podsećalo na Krušedol, samo manji. Između 60 i 70 kuća bilo je sagrađeno u rašanskom stilu i smešteno u brežuljkastoj dolini. Prema podacima iz 1702, Neradin je imao 24 doma sa više članova porodica, a do 1734. broj domova porastao je na 82. Sredinom veka broj se stabilizuje oko stotinu, a 1791. Neradin broji 150 domova sa 744 duše. Kuga između 1705. i 1706. godine odnela je čak 425 života, što je usporilo razvoj sela. Do 1728. godine Carska komora dodelila je Neradin mitropolitu na doživotno uživanje. Početkom 19. veka imao je 143 doma i 761 dušu.
Literatura:
Dušan J. Popović Srbi u Sremu do 1736/7, istorija naselja i stanovništva, Beograd, 1950.
Marko Jačov, Srem na prelomu dva veka (XVII-XVIII), Beograd, 1990.
Panorama, 1903, Rivica, Bogdan Šekarić, Fotografije dr Radivoja Simonovića, Novi Sad, 2014.
RIVICA U PROŠLOSTI
Rivica se prvi put pominje 1254. godine.Rivica se već 1698. ističe kao vredno selo koje može da donese značajan prihod. Početkom 18. veka u njoj žive Rašani doseljeni sa Save i iz Mačve, a ima oko četrdeset kuća. Turci i hajduci su je u ratu razorili, ali stanovnici obnavljaju vinograde prema Vrdniku. Nema šume ni mlina. Pod Turcima se plaćala desetina i novac budimskom paši. Sredinom XVIII veka imala je 50 do 100 domova: 1734. – 64, 1756. – 50, 1766. – 107, a 1791. – 92 doma sa 475 duša. Rivica u tom periodu ima dve svešteničke službe, brojne zanatlije i čak zlatara. U vreme princa Odeskalkija otvara se i kuća sa krčmom i mesnicom. Do 1774. ima 88 kuća.Kuga 1795. godine odnela je 60 stanovnika, a početkom 19. veka Rivica je imala 96 domova i 618 duša.
Literatura:
Dušan J. Popović Srbi u Sremu do 1736/7, istorija naselja i stanovništva, Beograd, 1950.
Marko Jačov, Srem na prelomu dva veka (XVII-XVIII), Beograd, 1990.
ŠATRINCI U PROŠLOSTI
Selo je 1702.godine naseljeno pravoslavnim Rašanima i ima svega 13 kuća. Razrušeno je i zbog granične linije lišeno je dela svoje teritorije, koja je pripala Turcima, pa je gotovo u potpunosti pusto. Na teritoriji sela Jović ima svoj mlin. Vlasnik zemlje bio je turski spahija Ahmed, koji je stanovao u Beogradu; njemu su stanovnici godišnje plaćali svaku vrstu desetine, a svaka kuća bila je obavezna da da i oku maslaca. Sultanski porez od 3 forinte po sesiji zemlje isplaćivali su u Budimu. Šatrinci su kao naseljeno mesto zabeleženi 1702. i 1713. godine, u vreme kada su još pripadali Turcima. Godine 1761, stanovnici su svi pravoslavni Rašani i imaju svog popa, obično kaluđera iz obližnjeg manastira Grgeteka. U selu ima oko 300 stanovnika. Godine 1734. imali su 30 domova, a dve godine kasnije 27 porodica. Sredinom 18. veka broj domova se kretao između 20 i 30, da bi 1791. imali 25 domova sa 175 duša. Kuga 1795. godine odnela je 18 stanovnika, pa je 1810. u selu ostalo samo 14 domova i 105 duša.
Literatura:
Dušan J. Popović Srbi u Sremu do 1736/7, istorija naselja i stanovništva, Beograd, 1950.
Marko Jačov, Srem na prelomu dva veka (XVII-XVIII), Beograd, 1990.
Manastir Jazak, 1931-1940.
JAZAK U PROŠLOSTI
Jazak je kao naselje zabeležen 1702. godine. Ima preko 70 kuća i smatra se jednim od boljih sela u Sremu. Posebno je značajno prisustvo pet mlinova, koje koriste i okolna sela, što govori o ekonomskoj aktivnosti mesta. Blizina razrušene crkve u dolini Remetici svedoči o starini lokalne duhovne tradicije. Već 1714. pominju se njegovi stanovnici, među kojima su Petar Vukobratić, Radonja Starovlašanin i Stevan Stepančević. Sredinom 18. veka bio je jedno od većih i imućnijih naselja u okolini, dućanima zlatarskim radnjama i brojnim zanatima. Princ Odeskalki podiže u Jazku i krčmu za putnike, koja prodaje vino i meso, što dodatno oživljava trgovinu. Godine 1734. imao je 123 doma, 1756. – 160, a 1791. – 205 domova sa 1251 dušom. Kuga 1795. godine odnela je 149 ljudi, ali se selo oporavilo i 1810. imalo 234 doma i 1301 dušu.
Literatura:
Dušan J. Popović Srbi u Sremu do 1736/7, istorija naselja i stanovništva, Beograd, 1950.
Marko Jačov, Srem na prelomu dva veka (XVII-XVIII), Beograd, 1990.