Savremeno doba

     Savremeno doba traje od početka 20. veka do danas. Glavna karakteristika privrede u Sremu od 1890-1914, bila je njena ustinjenost. Strani i domaći kapital igrao je značajnu ulogu u razvoju privrede krajem 19. i početkom 20.veka posebno u proizvodnji građevinskog materijala kao što je bila Beočinska cementara.  Od 1868. do 1914. godine u Sremu su postojale sve vrste novčanih ustanova: štedionice, banke i zadruge. Tako je Zemunska štedionica osnova 1868.godine, a isticale su se Rumska, Vukovarska, Staropazovačka i Mitrovačka.

  Obilje mrkog uglja s velikom kaloričnom vrednošću uslovilo je da se u Vrdniku podigne velika termoelektrana 1908.godine.

     Srem se etnički izdvajao od ostalih županija jer su većinu stanovništva činili Srbi, uz Hrvate, Nemce i Mađare. Nemci su se kolonizovali u više navrata, često u najplodnije krajeve, a njihova naselja obuhvatala su mnoga mesta poput Rume, Beške, Šida i Zemuna. Većina stanovništva živela je od poljoprivrede, ali Srem je od 1900. do 1910. bio vodeća županija po broju preduzeća i zaposlenih, nadmašivši čak i Zagrebačku. Najveća preduzeća su bila u rukama stranog kapitala i uglavnom su zapošljavala radnike iz Mađarske i Austrije. Iako je bio jedan od najrazvijenijih krajeva, preko 70% stanovništva i dalje se bavilo poljoprivredom. Srem je imao dvostruko više industrijskih i poljoprivrednih radnika od hrvatsko-slavonskog proseka.

    U Sremu su između 1900–1910 zadružne veze brže raskidane nego u ostatku zemlje, što odražava viši stepen kapitalističkog razvitka. Naročito se izdvajaju godine 1905. i 1906. po velikom broju deoba. Najviše zadruga održali su bivši graničari, oslanjajući se na tradiciju i pravnu svest.

    Zimska i jesenja obrada zemlje uvedena je tek 1905–1906, a agrotehnika se sporo prihvatala. Bolji položaj sela u Staropazovačkom, Mitrovačkom i Zemunskom kotaru rezultat je povoljnijih prirodnih i ekonomskih uslova.

    Početkom 20.veka, zbog rasta cena poljoprivrednih proizvoda, povećane potražnje za zemljom i rente, vrednost obradivog tla višestruko je porasla. Srem se ističe bogatstvom stočnog fonda, posebno po broju konja i svinja, mada u ovčarstvu beleži najveći napredak. Ipak, stočarstvo je često bilo nerentabilno zbog loše održavanih pašnjaka. Svilarstvo je do 1913. naglo opalo zbog niske isplativosti.

   Fabrika cementa u Beočinu imala je 1900.godine 617 radnika a 1910, čak 1883 stalno zaposlene osobe. Godine 1906. izgrađena je železnička pruga Beočin-Petrovaradin i podignuta je je električna centrala.

   U Sremu je 1905. bilo više nego dvostruko srpskih zemljoradničkih zadruga u odnosu na hrvatske. Do 1911. u Sremu je postojalo 28 od 65 srpskih novčanih zavoda u Hrvatskoj i Slavoniji. Iako su se predstavljali kao podrška poljoprivredi, novčani zavodi su uglavnom koristili teškoće seljaka za sticanje profita, često i u političke svrhe. Srem, kao i ostatak Hrvatske u okviru Ugarske, bio je zanemaren industrijski. Zadruge su u početku budile nadu, ali su seljaci brzo shvatili da bogataši imaju višestruko jači uticaj zbog veličine svojih uloga. Pored srpskih i hrvatskih u Sremu su postojale i ugarske kreditne zadruge, osnovane 1900. godine, sa članovima različitih narodnosti. Prva socijalistička zadruga nastala je 1909. u Šidu, prerastanjem iz ranije kreditne seljačke zadruge. Srem je imao najviše zanatskih i industrijskih preduzeća u županijskim okvirima. Iseljavanje je bilo u porastu početkom 20. veka do Prvog svetskog rata, ali manje nego u drugim oblastima. Državna uprava je preduzimala mere zbog straha od depopulacije. Početkom 20.veka naređenja i uputstva vlade, vojne komande, vrhovnog tužioštva kao i sremskih županijskih, kotarskih organa vlasti imaju jedan cilj: da se uguši socijalistički pokret u Sremu i to pre početka glavnih, sezonskih radova. Zato se izdaju i naredbe za proterivanje svih poznatijih socijalističkih agitatora i raspuštanje svih aktivnih organizacija. U periodu od 1908-1914, dolazi do brzih izmena vladajućih metoda i ličnosti radi ugušivanja nacionalno-revolucionarnih pokreta, socijalistički pokret na selu, potiskivan i od svojih sve više oportunistički raspoloženih vođa, prestaje biti klasno-borben i dobija političko-vaspitni karakter.

   Posle pobede srpsko-hrvatske koalicije proslave prvog maja su nešto više tolerisane. Radnička štampa zabeležila je 1908. godine veće prvomajske proslave u sremskim varošima: Mitrovici, Šidu, Staroj Pazovi, Rumi, Inđiji i Zemunu.

    Pred izbor poslednjeg karlovačkog patrijarha Lukijana Bogdanovića(1908-1913) ugarska Narodna skupštine donela je zloglasan Školski zakon po  kome su pooštreni propisi o obavezi učenja mađarskog jezika u svim školama nemađarske narodnosti u Ugarskoj. Borba srpskih arhiepiskopa, mitropolita i patrijaraha za očuvanje crkveno-školske autonomije završila se neuspehom kada ju je ugarska vlada ukinula 1912. godine. Zakon je pooštren 1913. da su deca morala potpuno znati pisati i govoriti mađarski jezik. Ubrzo je nasilnom smrću umro patrijarh Lukijan Bogdanović(1867-1913).

    U Prvom svetskom ratu, godine 1914, Srem je bio poprište nekoliko značajnih bitaka. Ratna neprijateljstva između Srbije i Austro ugarske otpočela su i na sremskoj graničnoj liniji 12. avgusta 1914. godine, kad su austrijske trupe prešle Savu.Početkom septembra 1914.godine, srpska vojska je, posle čuvene bitke na Ceru prešla u Srem na nekoliko mesta, ali posle povlačenja srpskih jedinica, Austrijaci su, koristeći  taj prelazak kao povod, izvršili surov i krvav obračun sa nedužnim sremskim stanovništvom.

    Sremski Karlovci su 1914. doživeli tešku sudbinu kao srpski kulturni centar u Austrougarskoj. Nakon ubistva Franje Ferdinanda u Sarajevu, vlasti su dovele surovog činovnika Artura Valku, koji je hapsio viđenije Srbe i slao ih u zatvor i internaciju. U septembru je oko 2.500 Srba iz Karlovaca nasilno preseljeno i zlostavljano. Mnogi su umrli u Aradu, a kuće im bile opljačkane. Preživeli su se vratili tek 1916. u opustošene domove. Grad je tokom rata bio pod stalnim progonom.

    Početkom 20.veka Ruma je doživela nagli privredeni uspon, podneta je peticija 1914.godine  Visokoj kraljevskoj  Zemaljskoj vlasti u Zagrebu, da se trgovište Ruma uvrsti među gradove. Zastupstvo je prihvatilo ovaj predlog, međutim događaji koji koji su usledili u vezi Prvog svetskog rata onemogućili su da se Ruma uzdigne iz trgovišta u grad.

    Po izbijanju Prvog svetskog rata, u Mitrovici je zavladao austrougarski teror: hapšenja, zabrana ćirilice i srpskih ustanova, internacije i prisilni rad. Narod je trpeo represije, glad i siromaštvo. Srpska artiljerija je 1914. bombardovala grad. U jesen 1915. Sremski odred dobrovoljaca branio je Beograd od austrougarske ofanzive. U žestokim borbama na Dunavu i gradu, borili su se hrabro nanoseće teške gubitke nadmoćnijem neprijatelju. Njihova hrabrost zapamćena je kao simbol odbrane Beograda.

 Krajem 1918, posle povlačenja Austrougara, građani su preuzeli vlast u Mitrovici, Rumi, Irigu, Zemunu, a srpska vojska je u oslobođenu Mitrovicu ušla 3. novembra.

     Nakon Prvog svetskog rata i raspada Austro-Ugarske, 1918. je stvorena Kraljevina SHS. Političko ujedinjenje pratilo je i crkveno – 26. maja 1919. sve pravoslavne crkve ujedinjene su u Srpsku patrijaršiju, uključujući i Karlovačku mitropoliju.

    Nakon stvaranja Kraljevine SHS 1918. godine, Srem je izašao iz privrednog sistema Austrougarske i suočio se sa novim ekonomskim izazovima. Jedan od ključnih procesa bila je agrarna reforma. Privredni razvitak Srema između dva svetska rata obuhvatao je industriju, zanatstvo, građevinarstvo i bankarstvo.

Razvoj industrije u Sremu bio je složen proces zbog nejasne granice između zanatstva i industrije. Region je imao povoljan geografski položaj, solidnu sirovinsku bazu i jeftinu radnu snagu, ali te prednosti nisu u potpunosti iskorišćene.Neki subjektivni faktori, poput nesnalaženja lokalnih vlasti, kočili su industrijski razvoj. Tako je Gradsko zastupstvo Mitrovice odbilo ponudu čehoslovačke firme „Bata“ za izgradnju fabrike obuće, strahujući od rasta cena i „nemirnih radnika“. Iako je Savez nabavljačkih zadruga državnih službenika 1938. kupio zemljište za industrijske objekte i planirao značajna ulaganja, do 1941. ništa nije realizovano, delom zbog inertnosti gradskih vlasti.

   Za razliku od Mitrovice posle Prvog svetskog rata, Zemun je doživeo dinamičan privredni razvoj, uključujući metalnu industriju. Osnovane su fabrike kao što su „Turjanac“, „Fortis“, „Derma“, „Mero“ i Valjaonica lima i cinka. Zaštitna carina iz 1925. podstakla je razvoj avionske industrije, a Zemun je postao njen centar. Najstarija fabrika bila je „Zmaj“, koja je 1928. proizvela prvi avion. Pred Drugi svetski rat, Zemun je imao više fabrika avionske industrije, uključujući „Ikarus“, „Teleoptik“ i „Utvu“. „Ikarus“, osnovan 1923, preselio se u Zemun i značajno proširio proizvodnju, sarađujući s vojskom.

   Između dva svetska rata, u Sremu je prehrambena industrija bila razvijenija od metalne. Značajna preduzeća uključivala su fabriku čokolade u Zemunu (1921), izvozno preduzeće „Jugojaje“ u Inđiji (1934) i Industriju srpsko-bosanskih šljiva u Inđiji. U Šidu je postojala suhomesnata i mlinska industrija koja je posle finansijskih teškoća postala vlasništvo Saveza srpskih zemljoradničkih zadruga (1936), značajno proširivši proizvodnju. U Gladnošu je veleposednik Branko Lađević 1921. industrijalizovao svoju ekonomiju, podigavši mlinove i fabriku konzervi.

   Tekstilna industrija u Sremu obuhvatala je fabrike u Novoj Pazovi i Inđiji, ali su neke propale tokom ekonomske krize. U Šidu je radila prediona vune. Inđija je bila centar kožarske industrije, sa počecima od 1898, a 1936. osnovana je Jugoslovenska krznarska industrija. U Zemunu su radile fabrike kože i cipela, ali su neke zatvorene 1931. Drvna industrija se razvila u Mitrovici početkom 1930-ih, kada je fabrika „Sirmia“ prešla na proizvodnju šperploča i furnira, a kasnije je prodata i modernizovana.

      Mark Špic je osnovao Mitrovačku paropilanu, najveće drvno preduzeće u Sremu. Anton Žunter je 1925. sagradio novu pilanu, a „Varda“ – industrija drveta d. d. poslovala je od 1923.U Klenku je bilo stovarište Našičke drvne industrije. Odeskalki je 1924. osnovao jugoslovensko-italijansku industriju drva, koja je prestala s radom 1931.U Zemunu su radile hemijske fabrike, poput „Union“ (1931) i „Vetserum“ (1936), a u Inđiji Poljoprivredna fabrika špirita (do 1938).

   Mlinarstvo je bilo razvijeno u Sremu, sa mlinovima u većim naseljima, poput onog u Inđiji.Građevinarstvo je napredovalo zahvaljujući kamenolomima i cementarii u Beočinu (od 1869). Manastir Beočin je vodio dug sudski spor sa fabrikom cementa.Ciglane su postojale u skoro svakom naselju, a proizvodnja je zadovoljavala građevinske potrebe. Srem je bio pogodan za ratarstvo i stočarstvo zbog plodnog zemljišta.

   Između dva svetska rata, Srem je prešao iz stočarske u ratarsku oblast, s dominantnim kulturama kukuruza i pšenice. Uvedene su nove sorte, industrijske biljke, plodored i đubrenje, a obrada zemlje je postepeno mehanizovana. Ipak, prinosi su ostali nezadovoljavajući, čak niži od onih pre Prvog svetskog rata.

  Vinogradarstvo u Sremu ima dugo tradiciju i od uvek je imalo velikog značaja još od starog veka do perioda između dva svetska rata.Poznat je fruškogorski vinogradarski region  a glavne sorte su: crvena slankamenka, crvena dinka, crvena i bela šaela, mirkovača i italijanski rizling. Od kraja 19.veka pa sve do Prvog svetskog rata stočarstvo Srema pokazuje stalnu tendeciju porasta kako u broju tako i u kvalitetu. Najveći uspon dostiglo je između 1911-1921.godine. Zbog agrarne reforme i ekonomske krize 20-ih i 30-ih godina 20.veka usledilo je opadanje brojnosti i kvaliteta stočarstva u Sremu.Posle Prvog svetskog rata, industrija u  Sremu, razvijala se sporo, što je stvorilo prostor za zanatstvo. Zanatlije su radile u poljoprivredi (kovači, obućari, krojači) i gradskoj privredi (građevinci, pekari, krojači). Zanatstvo je zapošljavalo tri puta više ljudi nego industrija. U Sremu je 1929. godine bilo 5.429 zanatskih radnji, najviše u Rumi (1.044) i Staroj Pazovi (1.103). Bankarstvo je bilo razvijeno, sa 30 novčanih ustanova, od kojih su Zemun i Ruma imali po pet. Nakon 1918. sremske banke su se uključile u novi bankarski sistem, neke putem fuzija, poput Mitrovačke štedionice koja je postala deo Srpske banke u Zagrebu. Ustaške vlasti su 1941. sprovele pljačku srpske i jevrejske imovine, menjale imena banaka i formirale nove, poput Bankovnog društva za Hrvatsku u Zemunu. U Sremu su tokom rata delovale i nemačke i češke banke, poput Nemačke pučke banke u Rumi i Čehobanke u Šidu.

      Srem je u toku Drugog svetskog rata dao značajan doprinos narodnooslobodilačkoj borbi. U periodu od 11. do 13. aprila 1941.godine okupirale su ga nemačke snage sa dve divizije.
Iako period od 1941. do proleća 1942. nije obeležen brojnim akcijama, oslobađanje političkih zatvorenika imalo je veliki politički i mobilizatorski značaj. Dejstvovala su dva partizanska odreda, a neprijatelj je više puta napadao Frušku goru. Tada su ojačane partijske i skojevske organizacije, osnovani mesni odbori NOF-a i Glavni štab NOP odreda za Srem. Partija je krajem 1941. izvršila važne pripreme za ustanak i oružanu borbu u proleće 1942.godine. Srem je bio važan izvor hrane za okupatora na Balkanu. Zbog nestašice, neprijatelj je pribegavao razrezu, pljački i nasilju. Zbog hrane je raseljavao, odvodio u logore i streljao stanovništvo koje nije ispunjavalo njegove zahteve.Na teritoriji Srema uništen je veliki broj utvrđenih zgrada bunkera i telefonsko-telegrafskih stubova, a u borbama za žetvu 1942. i 1943. godine spaljeno je preko 1.200 vagona žita, više stotina poljoprivrednih mašina, kao i velike količine pamuka. Posle oslobođenja Sremske Mitrovice, jedinice su nastavile  napade, dok je neprijatelj jače branio sektor Srema radi prihvata snaga iz Grčke. U borbama su učestvovale brojne nemačke, ustaške i kolaboracionističke jedinice.

      Oslobođenje Srema započeto je nakon oslobođenja Beograda, 1. i 12. korpus NOVJ, u saradnji sa Crvenom armijom, dobili su zadatak da pređu Savu, oslobode Zemun i preseku neprijateljske komunikacije. Napad na Zemun počeo je 21. oktobra 1944, a posle žestokih borbi grad je oslobođen 22. oktobra. Istog dana, 6. proleterska divizija oslobodila je i Novu Pazovu, Dobanovce i Nove Banovce.  Žestoki sukobi trajali su tokom novembra i decembra 1944. na prostoru između Mitrovice i reke Save. Front se stabilizovao sredinom januara 1945, a 11. aprila jedinice 1. armije su izvršile proboj Sremskog fronta i do 13. aprila oslobodile ostatak zapadnog Srema. Jedinice NOV i PO u Sremu imale su gubitke od oko 620 poginulih, 1.000 ranjenih i 40 nestalih boraca.
Svi podaci svedoče o velikom teretu koji je Srem podneo, ali i o njegovom važnom doprinosu zajedničkoj borbi naroda Jugoslavije za oslobođenje i bolju budućnost.

   Od 1941. do 1945. godine smišljeno je uništavano spomeničko nasleđe i duhovnost sremskih crkveno-narodnih spomenika. Fruškogorski manastiri smetali su ustaškim ideolozima i Rimokatoličkoj crkvi, koji su po osnivanju NDH nastojali da uz genocid zatru i istorijske tragove srpskog postojanja. U fruškogorskim manastirima uništeno je više od 300 ikona- galerija srpske crkvene umetnosti. Genocid hrvatskih ustaša ispoljio se na čitavoj teritoriji Nezavisne Države Hrvatske; ubijanjem srpskog naroda uništavani su i kulturnoistorijski i umetnički spomenici. 

  Posle Drugog svetskog rata, Srem je brzo obnovio privredu, posebno prehrambenu industriju. U Sremskoj Mitrovici osnovan je PIK „Sirmijum“ sa ključnim fabrikama. Ruma, Inđija, Irig, Šid i Stara Pazova imali su mlinove, klanice i fabrike za preradu hrane, dok je „Juvitana“ u Inđiji proizvodila dečiju hranu. Šid je bio poznat po mesnoj industriji „Srem“, a Ruma po fabrikama „Rumen“ i „Rumes“. Industrija je značajno  napredovala. U Sremskoj Mitrovici i Pećincima radile su fabrike šećera, a metalna industrija bila je razvijena u Mitrovici, Šidu, Rumi i Inđiji („MIV“, „ZOKIL“, „Ruma-guma“).Tekstilna i hemijska industrija imale su značajne fabrike u Šidu, Sr. Mitrovici, Rumi i Staroj Pazovi („Fruška gora“, „Sirmodeksa“, „Spektar“, „Zorka“). Kožna industrija obuhvatala je „Rumu“, „Frušku goru“ i „Dijanu“, a u Inđiji je radila „Jugoslovenska krznarska industrija“. Drvna industrija bila je jaka u Sr. Mitrovici („Matroz“) i Šidu („Lipa“). Nakon Drugog svetskog rata, fabrike nameštaja u Sremu, poput „Save“ iz Hrtkovaca i „Srema“ iz Inđije, modernizovale su se i izvozile proizvode. Građevinska industrija, naročito ciglarstvo i cementarstvo, igrala je ključnu ulogu. Beočinska fabrika cementa, najstarija na Balkanu, učestvovala je u velikim domaćim i svetskim projektima, doprinoseći razvoju Srema i Vojvodine. Zanatstvo u Sremu posle 1945. razvijalo se neujednačeno. U Sremskoj Mitrovici je nakon stagnacije 1950-ih porasla zanatska delatnost, a do 1967. bilo je 942 radnje. U Irigu su se neki stari zanati ugasili, dok su novi, poput električarskog, napredovali. U Šidu je broj zanatlija opadao, dok je u Inđiji i Staroj Pazovi beležen rast – 1988. u Inđiji je bilo 1.638 radnji. Tokom 1970-ih privreda Srema zavisila je od kredita iz inostranstva, pri čemu su ključnu ulogu imale banke poput Vojvođanske i Novosadske.Tokom 70-ih i 80-ih godina 20. veka, privreda Srema, a posebno pojedini subjekti poput „Matroza“, bila je prezadužena. Sa društvenim promenama krajem 80-ih i početkom 90-ih, raspadom SFRJ i osamostaljenjem republika, privreda Srema našla se u nepovoljnom položaju. Prevazilaženje krize zahtevalo je restauraciju kapitalističkih odnosa i transformaciju privrede, proces koji je i dalje u toku.

Literatura:

Andrija Radenović, Položaj i borba seljaštva u Sremu, od kraja 19.veka do 1914,Beograd 1958.
Sreta Savić, Borbe u Sremu 1941-1944, Novi Sad, 1967.
Radomir Prica, Sremu prošlosti II, Sremska Mitrovica, 1986.
Momčilo Mitrović, Sremu prošlosti II, Sr. Mitrovica, 1986.
Nikola L. Gaćeša, Privredni razvitak Srema u 19. i 20.veku, 2007.
Dušan Petrović, Karlovačka mitropolija, 2007.
Dinko Davidov, Ratno (ustaško) i poratno (komunističko) uništavanje fruškogorskih manastira, 2007.