Novi vek

 Novi vek je trajao od 15. do početka 20.veka. U 15.veku prodire husitska propaganda i u Vojvodini, a naročito u Sremu i Bačkoj. Tako je na poziv kralja Sigismunda 1436. godine iz Rima poslat inkvizitor  protiv husita i bogomila. Zadatak mu je bio da suzbija jeretike. Tako je iz Bačke prešao u Srem, gde je  u Kamenici uzbunio narod protiv sebe.U 15. i 16. veku pre najezde Turaka, Srem je bio jedna od veoma naprednih pokrajina, što dokazuju beleške o naseljima, crkvama, manastirima, zamcima, utvrđenjima itd. Već 1521.godine prilikom prvog upada Turaka u Srem, slika se znatno menja.

  Turski period u ovim krajevima počinje od 1526. godine i traje do oslobođenja 1699.godine (deo Srema). Vladari u jugoistočnoj Evropi nisu u prvi mah bili svesni opasnosti koja ima je pretila od Turaka. Stefan Dušan, prvi srpski car,  jasno je uviđao opasnost koja je pretila ne samo njegovoj državi već i čitavom hrišćanskom svetu.  Posle dva njegova poraza i obraćanje papi  za pomoć, dovoljno govori  koliko je bio svestan opasnosti. Na Balkanskom poluostrvu hrišćani su preživljavali najteže dane. Posle bitke kod Nikopolja, 1396.godine izginulo je mnogo uglednih plemića sa Zapada, to je otvorilo oči kralju Sigismundu. Iste godine Turci su provalili u Srem pa su stanovnike Mitrovice preselili u Brusu. Posle poraza sultana Bajazita kod Angore 1402.godine, porasla je nada kod hrišćana i Stefan Lazarević koji je učestvovao u ovoj bici odlazi u Carigrad gde mu je vizantijski car dao  titulu despota. Vraća se u domovinu sa željom da se nasloni na hrišćanski Zapad, u prvom redu na Mađarsku. Tako u obostranom interesu,  Stefan je sa Sigismundom sklopio ugovor 1404. godine i dobio mnoga dobra u Mađarskoj. Na Savi na sremskoj strani, podignut je čitav niz utvrđenja. Odnosi između kralja Sigismunda i despota Stefan bili su sve prisniji te mu je 1411.godine na osnovu položene zakletve za vernost dao gradove: Zemun, Kupinik, Mitrovicu i Slankamen i još neke varoši i rudnike i dr. Tako je despot Stefan postao jedan od najmoćnijih velikaša u Mađarskoj. Dobar deo službenika koji su upravljali njegovima dobrima bili su Srbi, a na nekim dobrima, naročito na onim uz severne obale Dunava i Save, počeli su se naseljavati Srbi seljaci. Na osnovu ugovoru u Tati 8.maja i 6.juna 1426.godine između despota Stefana i kralja Sigismunda sklopljen je težak sporazum da Srbija postane vazalna zemlja mađarske krune, a Beograd je ustupljen mađarskoj državi, a sve u cilju zajedničke borbe protiv Turske.  Posle iznenadne smrti despota Stefana 1427.godine, nasledio ga je Đurađ Branković. Tako da se on zakleo na vernost kralju Sigismundu, koji ga je ustoličio i proglasio za hercega i despota čitave Raške i Albanije. Đurađ je nasledio sve od ujaka u Mađarskoj i uspeo da proširi svoje posede.  Trpeo je  pritiske od strane katoličke crkve i mađarskog plemstva, a od 1439. došla su brojna iskušenja.Neki podaci ukazuju da u doba despota Dobrovčani nastavljaju da trguju u Sremu, jer im je despot Đurađ dao povlastice.Turci su 1437. godine provalili u Ugarsku ali ih je potukla vojska kralja Žigmunda koja je logorovala u Sremu. Od 1439. do 1444. turska granica bila je na Savi, sultanovi ratnici su 1441. opljačkali i popalili naselja u Potisju i Sremu. U vreme turskog osvajanja Despotovine  1438. i 1439.godine  mnogi Srbi su spas potražili preko Save i Dunava.

  Turci su prvi put zauzeli Srbiju i Smederevo i despot je ostao bez države. Na njega se okomio i novi mađarski kralj Ladislav koji mu je zamerio što je sina Lazara oženio Jelisavetom ćerkom pokojnog kralja Sigismunda. Tako mu je već 1440.godine oduzeo neke gradove ali je kasnije uspeo da popravio odnose sa novim kraljem, tako što ga je priznao za svog suverena. Segedinskim mirom 1444. despot je uspeo da dobije svoju državu od 1439.godine. Posle pogibije kralja Ladislava kod Varne, Janko Hunjadi koji odavno nije bio na strani despota ubedio je mađarski sabor da je on kriv za poraz, te sabor donese odluku da se despotu oduzmu posedi u Mađarskoj.  Kako bi sačuvao svoju zemlju despot Đurađ je bio odlučan da ne izazove rat protiv Turaka te je tako obavestio sultana Murata I  1448. o akciji Hunjadija i nije hteo da učestvuje u njoj. Pri prolasku kroz despotovu državu  je uhvatio Hunjadija, zatvorio, i tražio naknadu za prolazak kroz njegovu državu i da mu vrati oduzete posede u Mađarskoj. Janko je pristao na sve to ali mu nije to zaboravio te je počeo da mu se sveti na njegovim dobrima u Mađarskoj. Tako je despot morao da mu isplati u dukatima i ustupi grad, neke varoši i posede. Tek je tada došlo do nekog mira.

 

  Kada je 1451. godine na presto došao sultan Mehmed II despot Đurađ je preko svoje kćerke sultanije Mare došao do nekog uticaja na turskom dvoru. Tih godina zadržao se despot Đurađ pokatkad i u svojoj sremskoj rezidenciji Kupiniku, koji se nalazio u njegovom posedu od 1451.godine. Kada se 1455. godine saznalo da Turci nameravaju da krenu na Beograd, ova opasnost na kratko je urazumila hrišćane da prireme akciju.  Tada je kralj Ladislav sazvao Državni sabor, tu je bio i despot Đurađ čija je zemlja bila u pitanju. Tada je propovednik franjevac Ivan Kapistran iskoristio priliku da kaže o stanju pravoslavne crkve u Mađarskoj, pa i samog despota je hteo da prevede u katoličanstvo. Ovaj mu je odgovorio da iako ima 90 godina pre će izgubiti život i državu nego veru svojih predaka. U toku sabora sultan je provalio u Srbiju i zauzeo Novo Brdo. Despot je bio prisiljen da od sultana otkupi mir uz vrlo teške uslove. S druge strane Hunjadijevi su se kod kuće okomili na njega. Bežeći iz Smedereva od kuge despot je sa porodicom stigao u Kupinik ali ga je 1455.godine na imanju u Kupiniku napao Mihailo Hunjadija i tom prilikom je despot lakše ranjen ali je bio i sproveden u zatvor gde je proveo šest meseci dok ga nisu otkupili za 60 000 dukata.  Kada je despot pušten njegovi ljudi uspeli su da zarobe Silađija i da mu preotmu otkup. Godine 1456. umro je despot Đurađ Branković, potom i njegova udova Jerina, a uskoro i njegov naslednik Lazar. Tokom osvajanja Despotovine 1458.godine Turci su prešli Savu pokrali Srem i zapalili Mitrovicu.Povukli su se pred ugarskom vojskom. Sledeće godine tursko- ugarska granica se ustalila na Savi i Dunavu. Turci su zauzeli Smederevo 1459.godine. Tako se ugasile srpska država sa dinastijom koja je njome vladala.

  Sa padom srpske države nastale su i velike društvene promene. Nestalo je feudalne gospode kao nosilaca našeg državnog života i društvenog poretka. Krajem 15. veka i u prvoj polovini 16. veka nalazile su se ovim krajevima neke ugledne porodice,  ali ubrzo će i one nestati, tako da je narod ostao sa svojom crkvom. Po padu despotovine nestalo je državnih poglavara srpske države ali će se ubrzo javiti ličnost sa ovom titulom ali ne u Srbiji već u Mađarskoj. Najznačajniju ulogu imali su Brankovići predstavnici poslednje srpske srednjovekovne dinastaije. Oni su se vezali za Srem, a prvi je stigao Vuk Grgurević vanbračni sin Grgura, a unuk despota Đurđa Brankovića. Vuk je je iz Turske prešao u službu kralja Matije u drugoj polovini 1464.godine. Srbi su u to vreme imali društvene, kulturne i crkvene probleme i odbijali su da plaćaju desetinu katoličkim prelatima. U narodnoj tradiciji Vuk, Zmaj Ognjeni ostao je upamćen kao veliki junak i poslednji vitez-plemić. Nadimak Zmaj je dobio kao nosilac ordena Zmaja, koji je kralj Sigismund ustanovio posle pobede nad Bosancima 1408.godine i tim ordenom odlikovao despota Stefana Lazarevića, a Vuk ga je mogao dobiti 1469.godine. Najverovatnije da je Vuk ovaj nadimak nasledio od svog pretka Stevana čije je posede u Sremu nasledio kao vazal ugarskog kralja. Vuk je 1465. godine dolazio sa jednim poslanstvom po sultanovom nalogu da uspostavi mir sa kraljem.  Međutim kralj odbije ponudu i ubedi Vuka da pređe na njegovu stranu protiv Turaka, te mu pokloni Slankamen i Kupinovo. Vuk se oženio Barbarom  iz hrvatske vlastelinske porodice Frankopana.  Tako se Vuk istakao ne samo u borbi protiv Turaka nego i protiv ranijeg tasta i Poljaka. Kralj Matija ga je stalno nagrađivao,  1469.godine dobio je grad Belu Stenu i distrikt Totuševinu u Slavoniji, 1471.godine dobio je titulu despota i neka imanja despota Đurđa, a Berkasovo je dobio 1474.godine. U borbi kod Zvornika Vuk je bio ranjen ali je uspeo da se vrati sa velikim plenom u tabor kod Šapca i tom prilikom preseljeno je dosta srpskog stanovništva u Srem. Tada je kralj Matija ostavio jaku posadu u Šapcu, a svoj tabor preselio je u Srem kod Vukova grada Berkasova. Prilike u Sremu su se pogoršale posle turskog podizanja utvrđenja kod starog Zaslona 1470.godine i odatle su akindžije upadale u Srem. Vuk se naročito ističe u ratovima protiv Turaka 1476. i 1479.godine. Godine 1480. prodire despot Vuk s knezom Pavlom i vojvodom Jakšićem do Kruševca i osvaja grad, a u povratku sa sobom vodi mnogo Srba, koji se naseljavaju u južnoj Ugarskoj. Vuk je bio 1479.godine i tužen  zbog uzurpacije nekih imanja u okolini Iriga, ali izgleda da je u sporu uspeo jer se 1483.godine nalazio u Irigu. Godine 1483. Vuk je posredovao za mir između Mađarske i Turske. Pošto mu je sultan poverio ovu misiju u vezi primirja, Vuk mu je iz Iriga pisao da se sa turske strane prestane sa zidanjem  utvrđenja na granici i da obustavi pohod na Mađarsku. I pored još nekoliko pisama i iz Kupinika iste godine došlo je do provale Turaka iz Bosne preko Hrvatske, u Kranjsku i Korušku. Iz ove bitke Turci su izašli poraženi. Mir je sklopljen 1483.godine. Vuk je boravio u Kupinovu i u Slankamenu, a ponajviše u Berkasovu u svojoj rezidenciji koja je bila bliže Bosni, gde je bio kapetan. Po narodnom predanju sazidao je crkvu u Slankamenu. Vuk je umro 1485.godine u Sremu bez potomstva, a  žena se preudala za hrvatskog vlastelina.

   Posle pada srednjovekovne srpske države, iako je bio slep Stefan je krenuo u tuđ svet kako bi dočekao bolje dane. Godine 1461. oženio se Angelinom ćerkom katoličkog arbanaškog velikaša. Posle ženidbe se prebacio u Mletačku republiku čiji je bio patricij. Imao je troje dece Đorđa, Maru i Jovana. Stefan je umro 1476.godine ostavivši ženu u teškim prilikama, a 1485.godine proglašen je za svetitelja. Despotica Angelina je zbog stalnog uznemiravanja suseda morala da potraži pomoć od Cara Fridriha i  zajedno sa sinovima mu je položila zakletvu za vernost 1479.godine. Tako je svoju ćerku Mariju koja je imala 19 godine, udala  1485.godine za Bonifacija III, udovca bez dece koji je ima blizu 60 godine. Sa njim je imala dva sina, a umrla je mlada 1495.godine. Kralj Matija je na državnom saboru 1481.godine izuzeo Srbe i ostale šizmatike od plaćanja desetine.

    Godine 1486. kralj Matija je pozvao Đorđa i Jovana Brankovića u Mađarsku i Đorđa je postavio za despota na mesto preminulog Vuka, a Jovanu je dao titulu barona. Tom prilikom mu je uz despotsku titulu dao Kupinik i Slankamen sa okolnim selima, Irig, Jarak,a iste godine dobila su braća i Berkasovo u zalog. Tada su iz Kazale preko Budima stigli Brankovići sa moštima njihovog oca Stefana  i 1487. godine (Momčilo Spremić, Srpski despoti u Sremu, 2007, 56, navodi ipak drugu godinu, da su mošti Stefana položene 15. februara 1486. u Kupinovo) u crkvi Sv. Luke u Kupinovu su položili njegove mošti. Đorđe je trebao da se oženio Izabelom princezom napuljske dinastije rođakom žene kralja Matije. Do braka nije došlo, razlog je bio taj što ona nije htela da napusti katoličanstvo ili neprijateljski odnos udove kraljice Beatriče, poštu su braća posle smrti kralja stali na stranu nezakonitog Matijinog sina. Tih godina braća Branković su bili u zavadi sa najmoćnijim sremskim velikašem Lavrentijem Ujlakijem, a kasnije sa Nikolom Banfijem. Godine 1494. zauzeli su Ujlakive gradove Mitrovicu i Orahovicu. Godine 1497. braća su držala i Irig.  Zbog usluge učinjenih kralju Ladislavu 1493.godine i Jovan je dobio despotsku titulu 1494.godine. Te godine je Vukovska županija vodila istragu protiv braće Branković zbog otimanja utvrđenja Borovo. Iako su proveli detinjstvo među katolicima njihovi srpski koreni su predstavljali problem, a i sama majka koja je bila katolkinja ali je ipak bila privržena srpskoj državi i pravoslavlju.  Položaj Srba u Mađarskoj se brzo pogoršao. Kralj Ladislav je po nagovoru plemstva i katoličke crkve, oduzeo povlastice srpskim despotima koje im je dao kralj Matija, a to je oslobađanje plaćanja desetka katoličkoj crkvi. Već 1496.godine Đorđe je došao u sukob sa katoličkim nadbiskupom, zato što su njegovi kmetovi odbila da plaćaju katoličkoj crkvi desetak, a to im je na ugarskom saboru 1495.godine potvrđeno da se Srbima ne naplaćuje. Posle toga se Đorđe bez znanja majke i brata ubrzo zamonašio u kupinskoj crkvi i postao monah Maksim, a kasnije je rukopoložen za jeromonaha. Oba despota kao i njihova majka Angelina (bila je katolkinja) bili su veoma privrženi pravoslavlju što se vidi iz priloga koje su davali Hilandaru. U leto 1495.godine porodicu je zadesela velika nesreća umrla je despotova sestra Mara Branković kao mlada žena. Iako nije bilo velikih sukoba sa sultanom jer 1495. godine produžen ugarsko-turski mir, nastavljeni su sukobi sa susedima. Srbi u Sremu bavili su se zemljoradnjom i ova oblast je važila za dobro obrađen kraj i poznata po dobrom vinu.Gradovi su živeli od trgovine a veliki broj Srba posvećivao se vojničkom pozivu. U poslednjoj deceniji 15. veka kraj između Save i Dunava označavan je kao zemlja Srba ili „husara“ što je bio sinoniim za Srbe ratnike. Na kartama s početka 16. veka Srem je označen kao „Rascia“ ili „Razen“.

   Despot Jovan je bio drugačijeg kova nego brat. Oženjen je bio Jelenom ćerkom uglednog plemića Stefana Jakšića. Jovan je bio hrabar i energičan čovek, a u ratu s Turcima 1501-2. bio je od glavnih zapovednika na južnoj granici. Umro je 1502.godine zbog preteranih ratnih napora. Po narodnoj pesmi, poslednje njegove reči bile su:

 Srijem zemlja steć’ će gospodara

Il’ boljega, ili će gorega.

   Despot Jovan bio je osnivač nekoliko manastira, a godine 1753. čuvalo se u riznici manastira Krušedol njegovo sedlo. Bio je posvećen ratu i želeo je da oslobodi Srbiju i postane njen gospodar kao što su bili njegovi preci. Izgleda da je despot Jovan koristio i pravo kovanja novca, jer su u Sremu i Banatu nađeni ugarski novčići sa grbom Brankovića. Jovan se razboleo od groznice usled stalnog ratovanja i preminuo je 1502. godine. Njegovom smrću više nije bilo svetovnih muški članova porodice Branković. Imao je dve kćeri Maru koja je bila udata za Ferdinanda Frankopana i Jelenu udatu za moldavskog kneza.  Kako Jovan nije imao muških potomaka, kralj Vladislav je ponudio ponovo Maksimu despotsko dostojanstvo ali ga je on odbio i kralj mu je 1503. oduzeo sva dobra porodice Branković. Despoti Đurađ i Jovan učinili su Srem srpskim duhovnim središtem više nego ikada ranije.

   Kako je Vojvodina bila na granici Mađarske države prirodno je bilo više utvrđenja, a naročito je bio utvrđen Srem. Tako su u to vreme bili ovi gradovi ili utvrđenja: Jarak, Kupinovo, Neštin, Susek. Kao  gradovi ili utvrđenja sa varošima bili su: Banoštor, Borovo, Varadin, Vrdnik, Vukovar, Vučedol, Erdut, Zemun, Ilok, Irig, Karlovci, Mitrovica, Morović, Osek, Slankamen, Sotin, Čerević (Petar Milošević, Srem u prošlosti, knj.1,1981,85, utvrđenje je prvi put zabeleženo 1339. ali je ono postojalo bar jedan vek ranije.) i Šarengrad. Najjača utvrđenja bila su: Varadin, Ilok i Zemun.

   Slankamen se prvi put javlja u mađarskim izvorima u 11. veku, vek kasnije pominju se trgovci iz Slankamena i Zemuna. Slankamen je bio poznato mesto u crkvenom pogledu i potpadao je sa celim sremskim Podunavljem pod oblast katoličkog nadbiskupa. Godine 1325. govori se o Jovanu Manu iz Slankamena koji je sagradio kapelu sv. Duha i ubožište za siromahe i nemoćne. Pripadao je despotu Stefanu Lazareviću od 1425.godina, a kasnije je bio u posedu despota Vuka Zmaja Ognjenog. Osnovu grada činila je zaobljena kružna terasa sa dve kule. Slankamen je bio najveća rezidencija  po prostoru  i najznačajnija u kulturnom pogledu. Po Vuku Karadžiću malu crkvicu u Slankamenu je zidao Zmaj Ognjeni Vuk. Ilija Okruglić Srijemac zabeležio je kako se u narodu pripovedalo  da je Vuk o jedan visoko zabijeni klin dolazeći u crkvu na molitvu svoj klobuk vešao. Turci su spali i razrušili Stari Slankamen su 1521.godine, a nakon propasti ugarske države 1526.  Slankamen je u sastavu Turske. U potopisima Antuna Vrančića 1553. stoje da je Slankamen i grad i varoš ali da je slab sa starim porušenim zidovima ograđen i spušta se prema Dunavu.

 Kupinik (Kupinovo) bio je od 1451.godine u posedu despota Đurđa. Grad se nalazio na poluostrvu i bio je sagrađen na mestu okruženom obedskom barom.  Osnovu kupinskog utvrđenja činio je pravougaonik, bezmalo kvadrata.Od tri sačuvane kule samo je jedna kružna, istočna je osmougaona, a severna šestougaona.  Uz crkvu Sv. Luke  bio je i manastir Obeda. I crkva i manastir  su mnogo stradali od poplava. Turci su grad zapalili i porušili 1521.godine.

  Morović 1451-1454.godine držao je despot Đurađ Branković. Od 1508. do 1538. držao ga je Stefan Štiljanović. Utvrđenje se nalazilo između Studbe i Bosuta. Berkasovo  je bilo veštačko utvrđenje,  podigao ga je Vuk Zmaj Ognjeni. Grad je bio opasan zidovima i rovom. Osnova je bila ovalnog izgleda.  Od nekadašnjeg utvrđenja zvanog Despotovac nije ostalo ništa zato što je od tog materijala u 18.veku zidana katolička crkva u Kukujevcima.

  Despot Đurađ Branković, kao beogradski mitropolit Maksim, preneo je mošti oca i brata u Vlašku nakon smrti brata i organizovao Vlašku mitropoliju. Tokom boravka u Vlaškoj štampao je slovenske crkvene knjige. Kada je novi vojvoda postao katolik, Maksim je napustio Vlašku i prešao u Srem, gde je uz pomoć Jovana Nagoja podigao manastir Krušedol i postavio mošti svoje porodice. 1513. godine postao je beogradski mitropolit. Posvetio se organizovanju srpske crkve i kulturnom podizanju naroda, a umro je 1516. godine u Krušedolu.

 Despotica Angelina, koja je 1509. godine podigla manastir Krušedol, umrla je 1516. godine, ostavivši dubok trag kao „majka Angelina“. Brankovići su bili značajne ličnosti, svesni slave svoga naroda i trudeći se da ga spase kroz veru i crkvu, što su pokazali svojim primerom.

  Posle smrti despota Jovana, kralj je 1504. godine imenovao Ivaniša Berisavljevića za srpskog despota. Ivaniš je bio član ugledne hrvatske porodice i oženio se Jelenom, udovicom despota Jovana. Bez sumnje Jelena je naterana da se uda za Berisavljevića kako bi se Srbi vezali za novog despota.

  U periodu kad je Maksim odbio da ponovo primi despotsko dostojanstvo, Ivaniš je preuzeo vlast u Sremu i vodio računa o interesima Srba i pravoslavne crkve. Njegov zadatak bio je da pomogne kralju i odbrani južne granice, posebno Srem od turskih napada. Pogođeni promenom i gubitkom poseda, bivši despot i Đurađ-Maksim i despotica Angelina napustili su Srem i otišli u Vlašku kod vojvode Jovana Radula Velikog. Maksim je učinio vojvodi razne dimplomatske usluge, ali se vratio u Srem zbog promene situacije oko vlaško prestola. Kada se vratio sa majkom Angelinom uz pomoć braće Jakšić i vlaškog vojvode Njagoja podigao je manastir Krušedol 1512.godine.

 Posle smrti Ivaniša 1514.godine, despotica Jelena je nastavila da brine o odbrani granice, a sin Stefan je postao despot, ali je majka nosila veliki teret zbog njegove mladosti. Mitropolit Maksim je svedočio nemirima, uključujući seljački ustanak 1514. pod vođstvom Đorđa Dože. Ustanici, poznati kao „krstuši“, zauzeli su neke delove Srema (Slankamen, Čerević, Banoštor i Sremske Karlovce), a Srbi su se podelili između podrške i protivljenja. Despotica Jelena poslala je vojsku protiv ustanika. Ustanak je ugušio Jovan Zapolja, surovo kaznivši pobunjenike, što je produbilo podele u Ugarskoj pred tursku najezdu. Maksim je upravljao beogradskom mitropolijom, umro je 1516.godine u Krušedolu, a posle njega je preminula i Angelina 1520.godine. Njihove mošti zajedno sa Stefanom Slepim i despotom Jovanom čuvane su u manastiru do 1716. godina dok ga Turci nisu spalili posle bitke kod Petrovaradina. Posle smrti ugarskog kralja, usled oslabljene centralne vlasti Turci su 1521. godine prešli Srem. Tada su opljačkali i spalili Mitrovicu, Slankamen, Berkasovo, Zemun i sva ostala značajna mesta. Sve do dolaska Turaka despotica Jelena je živela u Kupiniku, sultan je očekivao da će se zajedno sa sinom Stefanom predati međutim ona to nije učinila nego je njegovog ambasadora i zarobila. Turska je krenula u poteru za njom ali je ona pobegla u Slavoniju na posede njenog muža.  Turci su tada opljačkali i razorili Kupinik. Razaranjem sremskih gradova srušen je južni odbrambeni sistem Ugarske kraljevine. Posle povlačenja turske vojske Stefan se vratio u Kupinik ali nije ostao dugo pošto su Turci ponovo provalili u Srem 1523.godine. Tada ih je potukla ugarska vojska. Već u proleće 1526. preneli su se glasovi da opet stiže turska vojska pa su Srbi iz Srema preselili u Pomorišje. Sultanova vojska je satrla Ugre a sam kralj Lajoš II udavio se u jednom potoku. Turci su se povukli preko Dunava ali su ostavili vojne posade u Sremu. Tako je on konačno potpao pod tursku vlast. Mohački porza prouzrokovao je početak građanskog rata i raspad Ugarske na tri dela. Zbog toga su se i Srbi podelili. Svaki od suparničkih kraljeva imao je svoga srpskog despota.

  Stefan Berisavljević je postao važan učesnik u ratovima protiv Turaka. Nakon bitke na Mohaču, odbio je ponudu cara Jovana za zajedničku akciju protiv Turaka i samostalno je krenuo u borbu. On je uspeo da oslobodi Vukovar, Erdut i Borovo, ali je situacija postala sve teža. Nakon priznanja sultana i Zapolje za kralja, despot Stefan se našao u teškoj situaciji, naročito zbog nedostatka novca.  Godine 1529, zbog nemogućnosti da održi svoje vojske, on je bio primoran da ih povuče, a Turci su brzo zauzeli gradove. Nakon toga, Stefan je zatvoren od strane kralja Ferdinanda, ali je kasnije oslobođen i pobegao u turski tabor, gde je ponovo dobio svoje posede u Sremu i Slavoniji. Delovao je kao turski vazal ali je imao problema sa susednim sandžabegovima i u borbi protiv jednog od njih poginuo je 1535.godine. Turci su sredinom 1536.godine zauzeli većinu gradova koje je držao despot Stefan Berisavljević.

  U međuvremenu, Radič Božić, koji je ranije služio kao vođa srpskog vojnog odreda u Mađarskoj, i koji je bio odan i kralju Lajošu i Ferdinandu, dobio je titulu despota 1527.godine. Božić je umro 1528. godine, a kralj Ferdinand je nastavio da se oslanja na srpske plemiće kao zaštitnike granica.  Najistaknutiji srpski vođa bio je plemić Pavle Bakić, koji je prešao na stranu Turaka, kasnije je prešao u Mađarsku gde je dobio novu titulu. On je bio važan posrednik u pregovorima između Srba u Sremu i mađarskog kralja. Bakić je dobio titulu srpskog despota od kralja Ferdinanda 1537. godine, a u borbi protiv Turaka poginuo je kod Đakova, njegova glava poslata je kao trofej na dar sultanu. Sve ove ličnosti igrale su važnu ulogu u odbrani srpskih teritorija, ali i u borbi za opstanak srpskog naroda u periodu kad su se zemlje pod vladavinom Srba nalazile na raskršću između osmanske i habsburške moći. Smrću Pavla Bakića nestalo je dostojanstvo srpskog despota u Ugarskoj.  Razlikuju se dva perioda od 1464. do 1502. kada su despoti bili iz kuće Brankovića, čiji je ideal bio obnova srpske države. Sve njihove akcije polazile su iz Srem, a njegovim gubitkom izgubila se i titula srpsko despota.  U drugom periodu od 1502-1537.godine despoti su bili sve dalje od obnove srpske države, a sve više čuvari uspomene na nju. Kada je počelo proterivanje Turaka oživela je i despotovina  u Ugarskoj, svest o staroj srpskoj državi, čija je obnova postala glavni cilj Srba.

 Jovan Nenad bio je još jedna ličnost iz naše prošlosti. Jako se malo znao njemu.Pominje se da je krajem 1526.godine prešao u Srem i oteo od Turaka utvrđenje Čerević i Banoštor i stavi u njih svoje posade. Budući da je želeo da nastavi svoje osvajanje gradova i utvrđenja u Sremu, a i preko Save obratio se za pomoć despotu Stefanu Berisavljeviću da mu ustupi topove. Ovaj ga je odbio  ali je Jovan ipak nastavio da vodi akciju u Bačkoj. Govorio je da će ostrvo Srem osloboditi od Turaka. Kralj Ferdinand mu je za njegove zasluge dao titulu „illustris“ u rangu koji je pripadao srpskih despotima, pričevima iz vladarskih kuća. Teško je ranjen bio kod Segedina i umro je posle par dana 1527.godine. Od Jovanovih vojnika najveći deo pristao je uz čelnika Radoslava (poznat je po narodnoj pesmi „Od Srijema Rajko“) i tako prešao u Srem i tu se nastanio. Vojvoda je, pogođen prekorom Margite devojke, izvršio samoubistvo, a ona, dirnuta njegovom smrću i bolnom prošlošću naroda, učinila isto. Čelnik Radoslav je bio poverljiv čovek cara Jovana i kraljevski kapetan, dobivši plemićku titulu i posede u Bačkoj. Nakon turskih ratova, njegov sin Stevan je dobio grad Mitrovicu i deo Krušedola, ali bez praktične vrednosti, pošto su se oba mesta nalazila pod Turcima. Radoslav je živeo u Sremu, borio se kod Budima i naselio Srbe u Đuru. Iako nema dokaza da je boravio u Slankamenu, vezuje se za Srem i poznat je kao megdandžija i turski vazal.

   Među značajnim Srbima bio je Stefan Štiljanović koji je 1498. godine prešao iz Paštrovića u Srem i stupio u službu vlastelina Ladislava Morea, pristalice kralja Ferdinanda. Kasnije je dobio titulu slobodnog čoveka i utvrđenje Ešćen, koje je bilo pod Turcima. Umro je oko 1540. godine. U narodnoj tradiciji smatran je gospodarom Morovića, a njegove mošti su 1545. prenete u manastir Šišatovac, gde je proglašen za sveca. Među plemićima u Sremu pominju se Petar Veseljković, braća Šilić, Jovan Divoš i Dimitrije Skenderović.

 Pri kraju 15. veka, pronalazak baruta oslabio je značaj utvrđenja, dok je pešadija postala važnija. Kralj Matija je organizovao plaćeničku vojsku, prepoznavši Srbe kao odlične ratnike. Do 1475. godine u njegovoj vojsci bilo je oko 5.000 srpskih husara. Naseljavanje Srba severno od Dunava i Save učinilo ih je bitnim faktorom. Kasnije su im oduzete privilegije, a 1504. zabranjeno im je naseljavanje na državnim zemljama. Nakon Mohačke bitke 1526, Srbima je postalo jasno da Turska dominira. Srpska seoba trajala je od Kosovske bitke 1389. do pada Budima 1541, a najviše su se naselili u Sremu, posebno u 15. i 16. veku.

  U doba turske vladavine u Sremu su postojala sledeća srpska naselja:  Adaševci, Almaš, Antin, Ašanja, Bankovci, Banoštor, Barič, Bežanija, Belegiš, Belo Brdo, Beočin, Berkasovo, Bešenovo, Beška, Bobota, Bogdanovci, Borovo, Borkovac, Brestač, Budimci, Buđanovci, Bukovac, Vera, Voganj, Vojka, Vrdnik, Vukovar, Gaboš, Golubinci, Grabovci, Dalj, Darinovci, Devčinci, Deč, Divoš, Dobanovci, Dobrodol, Domanovci, Drenovac, Đurđevci, Erdut, Zemun, Ilok, Inđija, Irig, Jazak, Jakobovci, Jakovo, Jarak, Kamenica, Karlovci, Karlovčaci, Kamendin, Kerek, Kertulijanci, Kečin, Klisa, Krstac, Kraljevci, Krušedol, Krčedin, Kubšinovci, Kuvalovo, Kukinjaš, Kumša, Kupinovo, Leskovac, Lovac, Ljukaš, Ljukovo, Maradik, Marinovac, Marinci, Markušica, Martinci, Mikola, Mirkovci, Mihaljevci, Morović, Močari, Neradin, Neštin, Novo Selo (tri), Obeda, Osek, Ostrovo, Pavlovci, Pazova, Pačetin, Petrovci, Pećinci, Prhovo, Putinci, Rača, Ruma, Sarvaš, Slankamen, Stejanovci, Surduk, Surčin, Susek, Tapavica, Tenje, Tovarnik, Tomaševci, Tusa, Cabalak, Cerić, Čerević, Čortanovci, Čukatinci, Šarengrad, Šatrinci, Šašinci.

  U sukobu oko mađarskog prestola između Ferdinanda i Zapolje, Srbi su postali značajan faktor, stupajući u službu oba pretendenta. Pavle Bakić, Radič Božić i „mladi Balaban“ bili su među najuglednijim srpskim zapovednicima u vojsci Jovana Zapolje 1527. godine. Srbi su ratovali kao pešaci, konjanici i šajkaši, uglavnom za platu i povlastice. Ferdinand je pokušao da privuče Srbe, postavljajući Bakića za zapovednika šajkaša 1529. godine. Nakon složenih diplomatskih i vojnih manevara, 1538. godine postignut je sporazum kojim je Zapolja priznao Ferdinanda za naslednika, ali nakon Zapoljine smrti 1540. godine i proglašenja njegovog sina za kralja, Turci su iskoristili situaciju i osvojili Budim 1541. godine.

  Srbi su u to vreme često bili nesigurni kome da se priklone, jer se politička situacija neprestano menjala. U drugoj polovini 16. veka, odnosi između Srba i Turaka postajali su napetiji, dok je Habzburška monarhija, suočena sa finansijskim problemima i nedostatkom stanovništva, smatrala Srbe pogodnim vojnicima i kolonistima. Mađarsko plemstvo se protivilo naseljavanju Srba, smatrajući da oni imaju bolji položaj od mađarskih kmetova. Ferdinand je 1529. godine naredio da se izbeglicama iz Turske (stanovništvo iz severne Srbije i severoistočne Bosne) dozvoli naseljavanje, ali je već 1582. doneta odluka da Srbi moraju plaćati desetak mađarskom plemstvu. Njihov položaj je ostao nestabilan, zaviseći od političkih prilika.

   Srbi su bili značajni kao šajkaši, vojnici u rečnoj flotili. Njihov zadatak je bio uništavanje neprijateljske flote, izgradnja mostova i zaštita suvozemne vojske. Glavne stanice šajkaša u Sremu bile su u Slankamenu, Zemunu i Mitrovici. Istorijski zapisi beleže i srpske uhode u obaveštajnim službama. Đorđe Sremac u svojim memoarima pominje Dimitrija Velića, srpskog trgovca iz Kupinika, koji je bio uhoda i za Turke i za Austriju, što ukazuje na složene uloge Srba u tom periodu. U 16.veku u Sremu bilo i hrišćana spahija koji su imali povlašćen položaj, a takvi slučajevi zabeleženi su u Karlovcima, Čereviću i Slankamenu.

  Nakon osvajanja Budima 1541. godine i formiranja Budimskog pašaluka, Srbi su se našli pod turskom vlašću u različitim administrativnim jedinicama. Smederevski sandžak, koji je obuhvatao srpsko stanovništvo, ranije je uključivao i Srem (1529–1541), ali je od 1541. Srem postao deo Budimskog pašaluka. Unutar Sremskog sandžaka formirane su različite nahije (1583–1587), kao što su Mitrovačka, Iločka, Iriška i druge, a do 1667. godine ustanovljeni su i kadiluci poput Mitrovačkog, Iločkog, Račanskog i Slankamenskog. Tokom druge polovine 16.veka, Sremski sandžak bio je podeljen na 16 nahija i četiri kadiluka. Na prostoru nekadašnje ugarske Sremske županije nalazile su se nahije: Zemun, Kupinik, Slankamen, Irig, Varadin, Čerević, Grgurevci i Mitrovica. U zapadnoj polovini sandžaka, na pretežnom delu teritorije bivše Vukovske županije bile su nahije: Morović, Ilok, Rača, Posavlje, Nemci, Podgorje, Ivankovo i Vukovar. Takva podela ostala je do prve polovine 17.veka, ali će se rastom muslimanske populacije broj kadiluka povećavati. Zavođenje osmanske vlasti u Sremu bilo je praćeno populacionom politikom  u opustošena sremska područja naseljeno je 1529. godine srpsko stanovništvo iz Smederevskog i Zvorničkog sandžaka sa vlaškim povlasticama. Prema izveštaju barskog nadbiskupa iz 1633.godine donji Srem naseljavaju pravoslavni Srbi, a gornji Srem zapadno od Mitrovice rimokatolici.

  Turci su Srbe koristili u svojim vojnim pohodima, pošto su bili brojčano značajni i geografski najbliži Zapadu, koji prema pravoslavnim Srbima nije bio blagonaklon. Da bi ih pridobili, obnovili su Srpsku patrijaršiju, što je doprinelo ujedinjenju srpskog naroda. Srbi su dobili i povlastice u odnosu na kmetove – plaćali su harač sultanu, ali nisu bili u klasičnom kmetskom odnosu kao u hrišćanskim zemljama. Lokalna srpska uprava funkcionisala je kroz instituciju knezova koji su upravljali naseljima, ali nisu svi Srbi pod turskom vlašću imali ista prava. U vojsci u Mađarskoj, pored Osmanlija, bilo je i bosanskih Turaka, Srba iz Srema i vojnika iz drugih delova Osmanskog carstva.

   Tokom 15. i 16. veka, stanovništvo današnje Vojvodine pretrpelo je velike promene. Katoličko (mađarsko i šokačko) stanovništvo povuklo se na sever i zapad, dok su Srbi iz Raške i muslimani naselili ovaj prostor. Sela su bila pretežno srpska, dok su varoši bile mešovite. Kuće su uglavnom bile zemunice ili od pruća i blata, a glavno zanimanje bilo je stočarstvo i zemljoradnja.

  Vojnički i zemljoradnički slojevi srpskog stanovništva imali su ključnu ulogu u selima, a knezovi su upravljali lokalnim zajednicama. Uzgajali su proso, pšenicu, ječam, dok kukuruz još nije bio poznat. Vinogradarstvo je bilo razvijeno, naročito u Fruškoj gori, a pčelarstvo je bilo široko zastupljeno. Lov i ribolov bili su važni zbog čestog posta. Iako je bilo prirodnih bogatstava, nerodne godine i ratovi često su izazivali glad.

 Trgovina i zanatstvo bili su razvijeni u varošima, a veliki vašari podsticali su ekonomiju. Putnici tog doba opisuju srpsku narodnu nošnju, običaje, kulturu i arhitekturu. Manastiri su bili značajni duhovni i kulturni centri, a epska poezija čuvala je narodno predanje. Gradovi poput Karlovaca, Mitrovice i Zemuna prolazili su kroz značajne promene, a turska osvajanja ostavila su dubok trag na urbani i društveni život. Uprkos teškim uslovima, narod je čuvao svoju veru, tradiciju i kulturno nasleđe.

 Tokom dugotrajne turske vladavine,  došlo je do islamizacije, što je uticalo na medicinske prilike. Lečenjem su se bavili hodže, turski i grčki empirici i babice, koristeći turske priručnike s receptima za lečenje simptoma bolesti.

 Tokom turskih osvajanja, Srem je pao pod osmansku vlast 1521. i 1529. godine. U tom periodu, na prostoru ovih krajeva postojala je samo jedna srpska eparhija – Beogradsko-sremska, čije je sedište bilo u manastiru Hopovo. Manastiri su imali značajnu ulogu u očuvanju duhovnosti, kulture i književnosti. Prema narodnoj tradiciji, manastir Privina Glava osnovao je vlastelin Priva u 12. veku, dok se osnivanje manastira Velika Remeta pripisuje kralju Dragutinu, a manastira Grgeteg Zmaju Ognjenom Vuku. Manastir Krušedol podigao je mitropolit Maksim, a glavni ktitor bio je despot Jovan.

 Osmanska vlast za vreme Selima II  (1566-1574) oduzela je sva crkvena i manastirska imanja u evropskom delu Carstva, potom ih prodavala, ostavljajući mogućnost manastirima da ih sami otkupe.

 Manastir Hopovo osnovan je krajem 15. veka, dok su Bešenovo, Šišatovac, Kuveždin, Divša i Rakovac takođe nastali u tom periodu. Manastir Obedu, podignut 1501. godine, kasnije je porušen 1930. godine. Manastir Fenek povezuje se sa poslednjim Brankovićima, a Jazak je postojao i pre turskog osvajanja. Za manastire Vrdnik (1589) i Beočin (1622) ne postoje pouzdani podaci o osnivačima. Ženski manastir kod Krušedola podigla je majka Angelina između 1510. i 1516. godine, dok je drugi postojao pri Sabornoj crkvi Svetog Nikole u Karlovcima. Parohijske crkve postojale su u Kupinovu, Slankamenu, Krušedolu, Mitrovici i Karlovcima. Obrazovanje se odvijalo uglavnom u manastirima, a najznačajnija škola bila je u Hopovu. Despotska rezidencija u Slankamenu predstavljala je važno književno i prepisivačko središte. Poslednji Brankovići posedovali su bogatu biblioteku i bili su veliki zaštitnici knjige. Nakon njihovog nestanka, usledilo je političko i kulturno rasulo, a novi centar književnosti postao je manastir Hopovo.

 Pre osvajanja Srema od strane Turaka, ova pokrajina bila je dobro razvijena i sigurna, sa brojnim utvrđenjima. Na Savi su se nalazili gradovi kao što su Kupinovo, Barič, Jarak, Mitrovica, a na Dunavu su bili Slankamen, Karlovci, Varadin, Ilok i Šarengrad. U unutrašnjosti su bili Vrdnik, Berkasovo, Morović, Nebojac na Vuki i drugi. Međutim, sa prvim upadima Turaka u Srem, slika ovog kraja se značajno promenila. Mnogi gradovi i naselja kao što su Zemun, Kupinovo, Barič, Slankamen, Karlovci, Mitrovica i Berkasovo bili su opljačkani, popaljeni i delimično razoreni. Nakon ovih ratnih razaranja, usledili su novi turski pohodi koji su dodatno pogoršali situaciju. Lepi i plodni krajevi su postali divlji, neplodni i neprohodni. Veliki deo zemljišta bio je pod vodom i neobrađen, tako da je naziv „Sremsko ostrvo“ postao simboličan za ove uslove. Putopisci koji su prolazili kroz Srem u ovom periodu opisivali su ga kao lep, ali zapušten i zarastao žbunjem. Iako je prirodni pejzaž imao svoje lepote, varoši su bile u teškom stanju. Crkve su često bile pretvorene u džamije, a porušeni zvonici su bili vidno prisutni. Seljaci su živeli u zemunicama i poluzemunicama, pa kuće od tvrdog materijala u seoskim naseljima gotovo da nisu postojale. Tursko osvajanje strahovito je upropastilo Srem. Po uništavanju primitivnih proizvodnih snaga u Sremu, zavedeno je primitivno tursko feudalno uređenje.  Tokom 16.veka  Turci preseljavaju narod u napuštene krajeve, tako su u Srem iza turske vojske došle nove mase Srba preteženo vlaha, odnosno seljaka stočara. Turci uvode svoj sistem uprave i svoje agrarno uređenje, međutim u izvesnoj meri primili su nešto i od poreskog sistem Ugarske. U Sremu je u to doba „raja“ umesto harača plaćala svake godine filuriju.

  U 17.veku gradovi su počeli privredno opadati i to se nastavilo do kraja turske vladavine. Srpski narod se tokom 17.veka našao u sukobu sa Osmanlijama i Habsburškom monarhijom. Od pada Beograda (1521)  pa sve do početka Bečkog rata krajem 17.veka, Srem se nalazio u sastavu Otomanskog carstva u njegovoj najdubljoj pozadini i u relativnom miru. Bečki rat (1683-1699) doneo je Osmanskom carstvu najveće poraze i teritorijalne gubitke i presudno je uticao na dalju istoriju srpskog naroda.Uzrok su bili rastući problemi u Osmanskom carstvu, kao što su slabljenje sultana, intrige i religijska pretnja. Srpski narod je pretrpeo velike stradanja, a posle poraza Turaka 1683. godine, Srbi su migrirali prema severu, u Srem i Slavoniju, zbog ratova i progona. Mnogi su se nastanili u predgrađima i seljačkim oblastima, izbegavajući veće gradove. Iz 16.veka ima nekoliko zanimljivih beležaka o Sremu, po Dernšvamu(1553-55) stanovi seoskog stanovništva su bedne kolibe, Stevan Gerlah (1573-77)  navodi da vojnici u Petrovaradinu stanuju u kukavim kolibama. Englez Barburi opisuje da su kravlje staje u Engleskoj bile čistije i ugodnije od seoskih kuća u Sremu. Bartolomej Kašić 1612-1614. prolazeći kroz Srem po selima vidi kuće samo krovove kuća na zemljom, francuski putopisac  Kikle 1658.godin je slično zabeležio, a kada je stigao u Sremsku Raču svi su ga posmatrali kao čudnovatog zbog evropskog odela i što je stalno gledao u geografske karte i busolu, predmeti koji do tada nisu viđeni u Raču. Engleski putopisac Barburi u isto vreme kaže za Golubince da je selo pod zemljom, jer kuće ne dopiru do kolena. Godine 1669. doktor Braun takođe kaže da su kuće ukopane u zemlju, da imaju drvene odžake, a na suprotnoj strani od ulaza nalazi se prozor odignut od zemlje. Kada se prilazi sremskom selu iz daljine se vide samo đermovi.

 Posle pada Beograda 1688.godine, Turci su bez borbe napustili Šabac, tako je carska vojska ovladala Sremom čije se stanovništvo, iako proređeno i malobrojno, priključilo  Austrijanacima, podnoseći još neko vreme najteže pogrome od razularenih Turaka koji su se razmilili i razbežali po Fruškoj gori. U Beogradu je 1690.godine održan skup srpskih crkvenih i narodnih prvaka gde je učestovovao i veliki broj predstavnika iz Srema. Tada je doneta odluka da se prizna austrijski Leopold I za srpskog kralja i da srpski narod nastavi zajedničku borbu protiv Turaka ali sa teritorije Ugarske. Krajem septembra iste godine Turci su napali Srem, pljačkajući i napadajući srpsko stanovništvo. Austrijski general, umesto da brani položaje na Savi, povukao se i spalio sela. Usled panike, stanovništvo je bežalo u Bačku i Baranju. Turci su bez otpora zauzeli veći deo Srema i Posavine, stigavši do Oseka, ali ga nisu osvojili. Rat je ostavio teške posledice, a oskudica je postala trajna.

 Srpski narod je dobio privilegije od Habsburga, što im je omogućilo crkvenu i nacionalnu autonomiju u carevini. Posle bitke kod Slankamena, Srbi su dobili privilegiju 1691. godine, koja im je omogućila oslobođenje od plaćanja desetka katoličkoj crkvi.

 Od Velike seobe 1690. godine do Karlovačkog mira 1699. godine, Srbi su bili važan faktor na strani Austrije u ratu protiv Osmanlija. Srbima su date privilegije, kao što je pravo da izaberu svog vođu, pa je izabran Jovan Monasterlija, koji je bio važan u pobedi Austrije u bici kod Slankamena 1691. godine. Srpski patrijarh Arsenije se borio protiv unijaćenja i za slobodu vere, te je predložio Vrdnik kao sedište episkopa. Srbi su tražili posebnu teritoriju i dobili Malu Vlašku i druge krajeve za naseljavanje, ali su se suočavali s velikim protivljenjem od strane katoličke crkve i austrijskih vlasti.

 Godine 1695, patrijarh je dobio privilegiju koja je oslobodila Srbe plaćanja desetka katoličkim biskupima. U isto vreme, Srbi su razmatrali mogućnost preselenja u Rusiju zbog pritisaka, ali nije došlo do uspeha u njihovoj misiji. Turci su po svaku cenu hteli da učvrste svoju vlast u Sremu. Godine 1696. zauzeli su tvrđavu Morović, austrijskih generala u Petrovaradinu štedeo je nemačke vojnike i nije hteo da Srbima pritekne u pomoć. Morović je razoren, vojnici pobijeni, a stanovništvo odvedeno u roblje. I pored toga Turci ga nisu mogli zadržali pa su se povukli, a zadržale su ga nove srpske čete.

 Ceo Srem je 1697.godine pre zvaničnog završetka austrijsko-turskog rata donacijom predat u vlasništvo rimskoj knjaževskoj kući Odeskalski kao Ducatus Sirmiensis. Ipak Odeskalki nije preuzeo sva naselja u Sremu, pošto su Šid, Berkasovo, Neštin, Čerević i Banoštor 1702. godine uključeni u Podunavsku vojnu granicu, a Petrovaradin i Karlovci kao vojna utvrđenja ostali su pod vojnom vlašću.

 Posle osvajanja Sarajeva 1697. godine, Srbi su premešteni u Srem i Bačku. Karlovačkim mirom 1699. godine završen je rat, a Srbi su znatno ostali pod vlašću Austrije, što je predstavljalo prekretnicu u političkom i kulturnom pogledu za naš narod. Nova granica dva carstva išla je preko sremske ravnice od Mitrovice, koja je ostajala na turskoj strani,  do Slankamena, koji je pripao Austriji. Staro stanovništvo Srema koje se rasulo još u vreme turskog pohoda na Beč počelo se lagano vraćati u svoja sela i naselja dok je novo stanovništvo dolazilo sve više iz Srbije i Bosne.

  Karlovačkim mirom 1699. godine Srbi koji su se doselili 1690. ostali su u Habsburškoj monarhiji više od dva veka. Iako nisu planirali da ostanu, njihov položaj bio je složen – razlikovali su se starosedeoci i novodošli. Srbi su želeli autonomiju, da žive na svojoj teritoriji sa vlastitim pravima i običajima, ali su bili iskorišćeni kao vojnička snaga na granici sa Osmanskim carstvom. Habsburška vlast im je priznala određene privilegije – slobodu vere, izbor vojvoda, pravo na gradnju manastira i oslobođenje od desetka. Ipak, mađarsko plemstvo i katolička crkva bili su protiv toga. Srbi su bili podeljeni između Mađarske i Hrvatske, kao i na one pod vojnom i građanskom upravom. Carica Marija Terezija je 1745. godine osnovala Ilirsku dvorsku kancelariju da upravlja srpskim pitanjima, što je izazvalo otpor Mađara. Centralizacija vlasti postepeno je smanjivala srpske privilegije, sve dok 1792. godine nisu postali punopravni građani. Mitropolit Nenadović radio je na borbi za odbranu  verskih, političkih i ekonomskih prava srpskog naroda, tako je osnovao je 1749.godine  Pokrovo-Bogorodičnu školu u Sremskim Karlovcima, sagradio sabornu crkvu i obnovio manastir Grgeteg.Srbi su stalno vodili borbu za svoje privilegije, carica  je 1752.godine naredila da ih ne uznemiravaju u veri i dozvolila zidanje crkava u mestima gde žive, ali je zabranila podizanje novih manastira i slično 1753.godine.

   Pošto su Mitrovica i Zemun do 1718.godine ostali pod Turcima, car Leopold je 1701. godine odlučio da se za Petrovaradinsku tvrđavu odvoji nemačka milja i stvori komorski posed radi njenog izdržavanja. Tako je nastao Petrovaradinski komorski provizorat  u koji su pored varoši Petrovaradin bili uključeni kao naselja Karlovci, Slankamen, Kamenica, Beočin, Krčedin, Ledinci i Bukovac.U prvoj polovivni 18.veka sporovođene su velike reforme sa ciljem da se Vojna Granica kruto militarizuje. Tako je Mitrovica 1765.godine pretvorena u slobodnu vojnu opštinu ali je 1787.godine ukinuta autonomna uprava vojnih opština.Tek nakon ukidanja Vojne Granice 1881. Mitrovica je ponovo postala autonomni grad. Godine 1773. carica Marija Terezija je potvrdila privilegije Šidu da nosi ime grada i održava vašare. Šid i Berkasovo su od 1777. godine pripali Grčkokatoličkoj-križevskoj biskupiji i zajednički su sačinjavali „Šidsko vlastelinstvo“.

 Stvaranjem Sremskog vojvodstva i dukata sa Odeskalkijevim spahilukom, pojam „Srem“ se sveo na prostor između Zemuna, Petrovaradina, Iloka, Šida i Rače. Daljim izdvajanjem Podunavske i Posavske vojne granice 1702. godine, Srem je dodatno umanjen, zadržavši taj obim do formiranja Sremske županije (Tu su spadali spahiluci: kamenički, rumski, iločki, vukovarski (Elcov) i nuštarski kao i naselja iz bivše Podunavske granice a to su Šid, Berkasovo, Gibarac, Kukujevci, Čalma, Neštin, Čerević i Banoštor koja su do 1777. spadala po upravu Ugarske dvorske komore, a tad su od njih stvoreni spahiluci šidski, čalmanski i čerevićki.Poseban položaj su imali pravoslavni fruškogorski manastiri u okviru sremske županije.) i Sremske vojne granice (na prostoru Rača-Zemun, Zemun-Petrovaradin) 1745.godine. Prema popisima iz tog perioda u Sremu su u ogromnoj većini živeli Srbi. Današnju Inđiju su naselili Srbi  1746.godine, a prvi naseljenici bili su iz Beške i Patke (selo u krčedinskom ataru koje je nestalo u 19.veku). Naseljavanje Čeha započeto je 1825.godine, a Nemaca od 1828-1840.godine. Broj srpskog življa se smanjivao gotovo do kraja 19.veka, dok se broj Nemaca povećavao.

 O zdravstvenom stanju stanovništva  Srema  u 18.veku starala se medicinska sanitarna ustanova za borbu protiv širenja zaraznih bolesti, u prvog redu kuge, te je zbog toga duže granice stvoren Sanitetski kordon sa nizom čardaka, kontumackih i rastelskih ustanova. Većina graničarskih gradova proglašena je za slobodne vojne varoš-komunitete (opštine) koje su imale  vojne lekare, hirurge i babice, a postojale su i gradske (državne) apoteke u sedištima graničarskih pukova.Prve vesti o epidemije kuge na području Srema potiču iz leta 1700.godine, a drugi nalet je bio u vreme borbi protiv Rakocijevih ustanika.

 Tokom ustanka Ferenca II Rakocija 1704. godine, zaprećeno je istrebljenjem svih koji mu se suprotstave. Srpski patrijarh je ovu pretnju prosledio Beču i ostao veran caru. Rakocijev ustanak naročito je pogodio Srbe u Sremu, gde je došlo do velikih stradanja i od strane Rakocijevih  kuruca, od kuge, nerodice i teških transportnih obaveza. Nakon Rakocijevog poraza, stanovništvo je suočeno sa još težim nametima, što je izazvalo veliko nezadovoljstvo.

  Godine 1713. mitropolit Vićentije Popović učinio je Karlovce svojom rezidencijom, od tada oni kao rezidencija srpskih mitropolita postaju jedno od najznačajnijih mesta u Sremu, a ujedno i nacionalno-politički i kulturni centar srpskog naroda.

  Tokom 18. i 19.veka  u Sremu je radio veliki broj slikara. Njihov rad bio je vezan za vodeće svetske evropske stilove, od baroka i rokokoa, preko klasicizma i bidermajera, pa sve do romantizma i realizma. Među njima izdvajaju se Dimitrije Bačević iz  Sremskih Karlovaca koji je uradio ikonostas za crkvu u Zemunu, Krušedolu, Sremskim Karlovcima, a radio je i za manastire Beočin i Jazak. Takođe je bio značajan i Teodor Kračun iz Sremske Kamenice koji je za sobom ostavi remek-delo srpskog baroka. Prvi ikonostas radio je za manastir Hopovo, zatim je radio crkvu u Suseku, Sremskoj Mitrovici i Sremskim Karlovcima.

 Habsburška monarhija je početkom 18. veka vodila politiku prosvećenog apsolutizma, koju su sprovodili carica Marija Terezija i car Josif II. Mađarska je bila slabo naseljena i trebalo je obnoviti privredu, što je postignuto naseljavanjem stanovništva, posebno u Vojvodini. Ova oblast je bila nejednako razvijena – dok su neki delovi bili plodni i dobro uređeni, drugi, poput Srema, su se suočavali sa čestim poplavama i močvarama.

 Od sredine 18.veka, usled uvođenja svrsishodnih reformi, a posebno Urbana Marije Terezije iz 1756.godine, došlo je mirnijeg i uspešnijeg razvitka ekonomskih prilika u Sremu u celini, a posebno u civilnom delu-Sremskoj županiji.

  Etnički sastav je takođe pretrpeo značajne promene nakon oslobođenja od Turaka. Srbi su bili dominantno stanovništvo, a mađarske mape su taj prostor nazivale „Srbija“. Srbi su se sami tako identifikovali, ali su ih drugi nazivali „Raci“ ili „Iliri“. Od 1790. godine zabranjeno je korišćenje pogrdnih naziva. Mađarska dvorska kancelarija je negativno opisivala Srbe kao divlje, sklone oružju i neprijateljske prema katolicima. Ipak, zabeležene su i njihove pozitivne osobine: vernost vladaru, hrabrost, gostoprimstvo i ratnički duh. Srbi su, prema mišljenju savremenika, preuzeli neke običaje od Turaka, što je smatrano negativnim. Opisani su kao fizički snažni, visoki i zdravi ljudi, više skloni ratu nego obrazovanju.

   Etničke promene u Sremu tokom 18. veka bile su značajne, iako nije sprovedena planska kolonizacija. Doseljavanje je uglavnom bilo stihijsko, a ubrzalo se nakon proglašenja „Einwanderungs-Patent”-a cara Josifa II.Srem je u prvoj polovini 18. veka bio pretežno srpska oblast, naročito njegov istočni deo. Srbi su se naselili u Posavini, posebno nakon seobe pod patrijarhom Arsenijem IV Šakabentom. Veliku ulogu u naseljavanju imali su srpski graničari, koji su zbog ratova i nepovoljnih uslova često trpeli velike gubitke.

  Nemci su počeli da se doseljavaju u Zemun i druge delove Srema od prve polovine 18. veka, a najveće naseljavanje dogodilo se krajem veka, kada su se naselili u Rumu, Novu Pazovu, Novi Slankamen i druga mesta. Rusini su se naselili u nekim sremskim selima, naročito u Šidu 1765. godine, a Slovaci su došli u Staru Pazovu 1768–1770. Jevreji su počeli da se naseljavaju u Sremu, posebno u Zemunu, nakon pada Beograda pod Turke 1739. godine. Šokci su bili prisutni u zapadnom delu Srema, ali ih u istočnim krajevima nije bilo. Katolici su u većem broju živeli u Kukujevcima, dok je Ilok zadržao katolički karakter. Tokom 18. veka, srpsko stanovništvo u Sremu je pojačano doseljenicima iz zapadnih krajeva, poput Like, Banije i Korduna, kao i iz Mađarske i Bačke. Ove migracije, iako su povećale broj srpskog stanovništva, često su bile praćene teškim uslovima, bolestima i stradanjem doseljenika.

  Patrijarh Arsenije Čarnojević je vodio oštru borbu protiv unijaćenja Srba, ali nije u potpunosti uspeo zbog kraja rata i smanjenja potrebe za srpskom podrškom. Iako je car Josif I 1706. godine potvrdio srpske privilegije, one su ostavljene za različita tumačenja. Prvi srpsko crkveni-narodni sabor održan je u manastiru Krušedol 1708.godine, glavni osnov je bilo kanosko uređenje između Krušedolske mitropolije i Pećke patrijaršije. Za sedište mitropolije određen je manastir Krušedol. Na trećem saboru 1713.godine u Karlovcima radilo se vezano za borbu protiv unije.Tada je sedište mitropolije premešteno iz manastira Krušedol u Sremske Karlovce, pošto su Turci u ratu sa Austrijom 1716-1718. popalili Krušedol.Posle smrti patrijarha, 1721. godine njegove mošti su izvađene iz grobnice u Krušedolu radi zaštite naroda. Srpski narod je nastavio da trpi stradanja. Posle kuge, 1716. godine izbio je rat sa Turcima, u kojem su najviše stradale granične oblasti. Turci su popalili mnoga naselja, uključujući Karlovce, ali su poraženi kod Vezirca. Po završetku rata Požarevačkim mirom 1718. godine, Habsburška monarhija je dobila jugoistočni Srem, Banat i severnu Srbiju. Uprkos novim osvajanjima, Srbi su nastavili da stradaju od posledica rata, progonstva i ekonomskih teškoća. Iscrpljeni seljaci u Bačkoj počeli su da se raseljavaju u Srem i Baranju. Monarhija se suočila sa izazovom rešavanja srpskog pitanja, koje je ostalo nerešeno.

  Habsburški dvor je želeo da štedi nemačke vojnike, pa je Srbe koristio u borbama, posebno protiv Turaka. Iako su im date privilegije, često su bili izloženi progonu i teškim uslovima života. Vojna granica je omogućavala Srbima da sačuvaju veru i jezik, ali su bili obavezni na vojnu službu i težak rad. Srbi su se naseljavali u graničnim krajevima (Srem, Bačka, Pomorišje), a njihovi vojnici su dobijali zemlju. Ipak, često su bili zloupotrebljavani, a 1722. godine došlo je do pobuna zbog prinudnog rada i nameta. Nezadovoljstvo je raslo, a 1735. godine uvedeno je novo uređenje Vojne granice, koje je naglašavalo poštovanje starešina i zadružni način života.

    Do 1753. godine graničari su dobili propisanu uniformu, ali su je sami morali nabaviti. Žene udovice su imale rok od dve godine da se preudaju za sposobnog vojnika. Nakon razvojačenja Pomoriške granice 1751. godine, deo Srba se preselio u Srem i Slavoniju, a mnogi su odlučili da napuste Habsburšku monarhiju i odu u Rusiju, gde su osnovali naselja sa imenima starih zavičaja. Vremenom su se asimilovali sa lokalnim stanovništvom, a do 1900. godine srpski identitet je na tim prostorima nestao.

  Tokom rata, carica Marija Terezija je prepoznala značaj stajaće vojske, pa su 1747. godine pukovi Varaždinskog i Karlovačkog generalata postali regularni. Iste godine uređena je Slavonsko-sremska granica, koja je podeljena na tri pešačka (Varadinski, Brodski i Gradiški) i dva husarska puka (Sremski i Slavonski).

  Varadinski puk je formiran 1750. godine pod vođstvom Vuka Isakovića, a u njega su naseljeni potiski graničari i 1307 porodica iz zapadnog Srema, koje su uglavnom preseljene u Karlovce, Slankamen, Krečedin i Belegiš. Prvi komandant bio je Josif Monasterlija, a štab se nalazio u Mitrovici. Zbog nedostatka vojno sposobnog stanovništva, vojna vlast je kupila vlastelinstvo Vojka, koje je obuhvatalo jedanaest naselja. Oko 1774. godine u Golubincima je osnovan Varadinski husarski puk, sa prvim komandantom Atanasijem Raškovićem. Husari su brojali 1000 vojnika i pružali su se do Zemuna. Njihov štab je premeštan iz Starih Banovaca u Golubince. Sremci su aktivno učestvovali u mnogim ratovima: u Šleskoj i Češkoj (1744), pri opsadi Đenove (1747), u Sedmogodišnjem ratu (1757), a posebno su se istakli 1761. u osvajanju Švajdnica. Godine 1784. učestvovali su u borbama u Holandiji, a gubici su bili veliki, o čemu je pisao i Petar Runjanin.

  Većina naših oficira imala je duboku povezanost sa manastirima na Fruškoj gori, koji su često služili kao mesta njihove poslednje počasti. Takođe, mnogi od njih su se uspinjali u vojnoj hijerarhiji zahvaljujući svom ličnom doprinosu, borbenim sposobnostima, porodici, a ponekad i podmićivanju.

  Kroz njihove biografije, prikazana je borba, vojne karijere, međusobna povezanost i često tragični krajevi.  Veliki broj graničarskih oficira dobio je plemstvo 1751.godine. Među najznačajnije spadaju: Josif Monaštelija,  Atanasije Rašković,  Vuk Isaković,  Sekula Vitković,  Mihajlo Prodanović, Aleksandar Rašković,  Todor Stanisavljević,  Jovan Belgradi,  Avksentiije Milutinović, Arsenije Sečujac,  Sava Prodanović. Ovi oficiri su simbolizovali vojnu i duhovnu čast tog vremena, a sahranjeni su u manastirima kao što su Šišatovac, Krušedol, Fenek i Bešenovo.

  Plemstvo u Sremu dobile su i sledeće porodice: Andrejević – 1763. Andrej, upravnik pošte, i njegova porodica dobili su plemstvo. Njegov sin Andrija branio je srpsku crkvu u vreme patrijarha Arsenija IV, Bajić – plemstvo dobijeno 1791. Todor Bajić oženio se ćerkom Miloša Obrenovića. Njegov sin Miloš postao baron 1882, Jovanović Šakabenta – plemstvo dobijeno 1746. Srpski patrijarh Arsenije Jovanović Šakabenta i njegova porodica, Miković – plemstvo dobijeno 1699. u Laksenburgu, potvrđeno u Bačkoj i Sremskoj županiji, Nenadović (Mirković) – plemstvo dobijeno 1758. Mitropolit Pavle Nenadović i njegova porodica, Pulovica – plemstvo dobijeno 1759. Pavle Pulovica, Radišić – plemstvo dobijeno 1751. Marko Radišić, graničarski zastavnik., Sečujac – plemstvo dobijeno 1759. Đorđe Sečujac (otac Arsenija Sečujca), kapetan, dobio je titulu „von Heldenfeld“, Simeonović – plemstvo dobijeno 1759. Filip Simeonović, sremski komesar, Stanisavljević – plemstvo dobijeno 1763. Teodor Stanisavljević, general-major, Stojčević – plemstvo dobijeno 1759, porodica iz Neština, ugledni dobrotvori manastira i Hadži Marković – plemstvo dobijeno 1679, Ratko Hadži Marković.

    Srbi koji su odlazili u hasburške zemlje dolazili su sa uverenjem da neće biti kmetovi, jer su vipe više volele da ginu kao vojnici nego da žive kao kmetovi. Od svih srpskih oblasti, najgore je prošao Srem, koji je bio podeljen na više vlastelinstava. Najveće vlastelinstvo pripalo je porodici Odeskalki, koja je upravljala Ilokom i Irigom. Vlastelinstvo Vukovar pripalo je grofu Kifštajnu, a kasnije i grofu Filipu Elcu. Zemun je pripadao porodici Šenborn, Karlovci su pripadali generalu baronu Leopoldu Geogradu Infelu, vlastelinstvo Vojka i Golubinci pripadali su baronu Bernatu, Batajnicu je držao grof Odvajera, dok su drugi delovi Srema bili pod upravom raznih vlastelina kao što su baron Johan Krstitelj de Zuana, grof Jovan Palfi, i drugi. Mnogi su vladali malim naseljima, a pojedina vlastelinstva su kasnije prešla u ruke vojne granice ili bila otkupljena od strane Komore.

  Glavni izvor prihoda vlastele bila je visoka kontribucija koja se naplaćivala na svaki prihod, a seljaci su plaćali različite dažbine, poput desetka, koji je bio dva tipa i plaćan i pod Turcima. Druge dažbine uključivale su drvo, seno, radnu snagu i besplatan podvoz. Takođe, vlastela je imala prihode od mlinova, šuma, kasapnica i ribolova. Međutim, zloupotrebe vlastelinskih činovnika dovele su do velikih nevolja među seljacima. Primer zloupotreba vidi se na Zemunskom vlastelinstvu, gde je upravnik Augustin Franc Kolhunt bio optužen za namete i zlostavljanje. Seljaci su podneli žalbu carskom dvoru 1730. godine, a Kolhunt je pokušao da ih prevari. Takođe, u selu Vojka seljaci su bili prisiljeni da plaćaju visoke namete i nose seno i drva bez nadoknade. Slične žalbe su stizale i iz drugih sela kao što su Popinci i Boljevci, gde su seljaci trpeli nasilje.

   Hajdučija je bila jedan od najtežih problema za austrijsku vlast. U 18. veku, Srem je bio poznat kao hajdučko gnezdo zbog svojih gustih šuma, baruština i reka koje su pružale sklonište hajducima. Po Taubeu, tokom četrdesetih godina 18. veka, Srem je bio jedan od glavnih uporišta ovih razbojnika. Javna bezbednost gotovo da nije postojala, a ljudi su živeli u stalnom strahu. Hajduci su bili organizovane čete od 10 do 20 ljudi, ali ih je bilo i više. Imali su svoje jatake koji su im nabavljali oružje i davali informacije o dobrim plenovima i opasnostima. Jedan od najžešćih incidenata bio je napad hajduka na plemića Mihaila Jakšića 1729. godine u Surduku, gde su ga mučili usijanim verigama i kotlom. Hajduci su često upadali u naselja, a u 1732. godini su napali Banovce, Kuzmin i Bukovac. Strah od hajduka u Karlovcima bio je toliki da imućniji ljudi nisu smeli da izlaze izvan grada. Vlast je nudila nagrade za njihove glave, ali potera iz 1732. godine nije donela značajnije rezultate. Primetno je da su hajducima pomagali ne samo seljaci već i neki vlastelini. Da bi se sprečilo pomaganje hajducima, 1734. godine donet je Patent protiv njih. Oni su u većini slučajeva osuđivani na smrt nakon mučenja i iznuđivanja iskaza.Jedan od najpoznatijih hajduka bio je Laza Harambaša, koga je narod smatrao svojim vođom. Svetio se zulumćarima i pomagao sirotinji. Rođen u Sremu, u Novim Karlovcima, bavio se opančarstvom, ali se zbog kazne vojne vlasti odmetnuo u hajduke. Nakon prelaska iz Zemuna u Srbiju stekao je veliku popularnost, ali je ubrzo stradao od jednog svog hajduka.

  U Sremu je narod često živeo u zemunicama sve do 1795. godine, kada su vlasti naredile da se te kuće sruše, a da se grade nove, nad zemljom. Posle toga kuće su sagrađene u istom obliku, od nešto boljeg materijala od naboja i čerpića, a bile su pokrivene trskom ili daskama, a izuzetno crepom. Ni raspored u kućama nije se izmenio, samo su sobe bile veće, po pravilu nisu bile patosane, nego je pod pravljen od zemlje. U to vreme, u nekim mestima kao što su Radinci, Grgurevci i Bešenovo, stanovnici su živeli u zemunicama, a u Irigu je srušeno 402 takve kuće. U 1703. godini, Opat Simperto je zabeležio da su u Karlovcima postojale kuće i kolibe uz Dunavsku obalu, a 1783. godine u Šatrincima je zabeleženo raštrkano stanovništvo u kolibama. Opisuje se da su kuće u Sremu bile male, bez dimnjaka i prozora, a samo imućni ljudi su imali staklene prozore. Značajne promene su se desile 1773. godine kada su vlasti naterale ljude da grade kuće sa tri prozora i kuhinjom sa dimnjakom. Pokućstvo je bilo skromno i sastojalo se od nekoliko predmeta, kao što su kotao i drveno posuđe. Osvetljenje je uglavnom bilo ostvareno uz pomoć ognjišta, luča ili sveća. Broj članova porodice bio je manji, ali se on povećao krajem 18. veka, što je bilo posledica boljih životnih uslova i vojnih potreba.U Sremu su besnele razne vrste bolesti, zabeleženi su slučajevi kao što su boginje, malarija, šuga i lepra, pegavac,  a ljudi su se često opirali lečenju i verovali u sudbinu, bajanje i vračare. Takođe, postojala je vera u veštice, a neki sveštenici su verovali u njih u 18. veku. Pitanje uređenja zravstvene službe bilo je važno za oblast Habsburške monarhije. Prvi kontumac ustanovljen je u Zemunu 1730.godine, a  u bolnicu su od 1769.godine primani siromasi, beskućnici i prosjaci.

  Stočarstvo je bila glavna privredna grana u Sremu, sa najviše „vlaških“ ovaca, koje su imale dugu i grubu vunu. Sremski konji su bili držani na otvorenom, a iako je zemlja bila plodna, stanovništvo se slabo bavilo zemljoradnjom. Kukuruz je počeo da se seje u prvoj polovini 18. veka. Vinogradarstvo i voćarstvo bili su razvijeni u Fruškoj gori, posebno oko Karlovaca, gde je vino bilo poznato po visokom kvalitetu. Francuski stručnjak je zaključio da je vino iz Karlovaca bilo po kvalitetu slično francuskim vinima. Lov je bio zabranjen seljacima i dozvoljen samo vlasteli, ali divljači je bilo dosta. U Sremu su lovljeni dabrovi zbog mesa i krzna, a lovile su se i divlje ptice. Ribarstvo je takođe bilo važno, a najveće morune uhvaćene su u Dunavu pored Srema. Mlinovi su bili dve vrste: vodenice i suvače. Sulačke mlinove su pokretali veter (vetrenjače) ili konji.

    U turskim i habsburškim zemljama, naš narod je nerado živeo u varošima i naseljima pored puteva, a sela su bila različitih veličina i raštrkana. Godine 1732. u Sremu, sela u okviru varoši i varošica kao što su Karlovci, Irig, Dalj, Mitrovica, Vukovar i Zemun imala su prosečno oko 50 domova. U vojnoj granici, vlast je podsticala veće grupisanje stanovništva. Naselja su se uglavnom pojačavala dolaskom doseljenika iz Srbije, Bosne, Hercegovine i drugih područja, kao što je istakao Petar Runjanin. Na čelu sela bio je knez ili birov, ali stvarna vlast su bili kmetovi, odnosno najugledniji seljaci. Verovatno nije postojala opština u tradicionalnom smislu. U vojnoj granici, vlast je imala svoje organe kao što su panduri, a na njihovom čelu je stajao harambaša. 1737. godine u Karlovčiću su postojali mali birov, varmeđa, dva varadinska i jedan vlastelinski pandur. Sudovi su bili različiti: u vojnoj granici sudili su oficiri, dok je na vlastelinstvima vlastela sudila za ozbiljnije prestupe, a županijski sud za sitnije kriminalne prekršaje.

  Jedna od prvih žena pisaca bila je Eustahija Arsić, rođena je u Irigu 1776.godine. Bavila se poezijom i književnošću, štampala je svoje knjige 1814. i 1816. godine, a pored književnog rada interesovala se za prirodne nauke i iskazala se kao vatreni rodoljub, borac za emancipaciju žene i vredan kulturni radnik.

 Krajem 18. veka, broj zanatlija je bio veoma mali, pa su vlasti u Srem doseljavale značajan broj Nemaca, posebno tesara i zidara, kako bi ojačale zanatsku proizvodnju. U doba primitivne privrede, seljaci su se istovremeno bavili i zanatskom proizvodnjom, praveći većinu stvari koje su im bile potrebne sami. Zanatstvo je bilo razvijenije u varošima i gradovima, ali su pojedine grane bile neravnomerno zastupljene. Razvoj trgovine bio je podstaknut bogatstvom zemlje i povoljnim pograničnim položajem prema osmanskoj Turskoj. Čaršije su bile obogaćene sposobnim zanatlijama i trgovcima, a nakon pada Beograda pod Turke, veliki broj Srba je naseljavao Novi Sad, Zemun, Karlovce i druga naselja.

  Na turski period u ovim krajevima podsećaju ostaci ruševina nekadašnjih gradova kao što su Šarengrad, Slankamen, Ilok i drugi. Značajan preokret u izgradnji varoši nastaje od sredine 18. veka. Ulice u većini mesta nisu bile popločane, osim u Petrovaradinu. Nekoliko lepih i solidnih zgrada sagrađeno je u Vukovaru i Zemunu, kao što su županijska zgrada, dvorac grofa Elca, franjevački manastir i pošta u Vukovaru. Ilok se ističe kao jedino naselje u Sremu u kojem su Šokci imali većinu, a od vlastelinskih dvorova ističe se dvor princa Odeskalkija. Mitrovica je u drugoj polovini 18. veka bila veće naselje sa 121 srpskim domom. Godine 1791.  imala je  326 domova. Irig je bio najveće srpsko naselje u Sremu tog perioda, sa 840 domova 1791. godine, a postojao je i centar za guslare. Karlovci su početkom 18. veka bili značajno naselje sa 591 domom do 1791. godine. Zemun je prerastao u važan trgovački i saobraćajni centar, naseljen Srbijom, Nemcima, Jevrejima i Ciganima. Do 1791. godine bilo je 679 srpskih domova u Zemunu, a grad se isticao razvijenim trgovinama, vojnim i kulturnim zgradama, kao i pozorištem na nemačkom jeziku.

   Crkva je uticala na društveni, privredni i javni život. Položaj Srpske pravoslavne crkve u Habsburškoj monarhiji nije bio ni malo lak. Naši vernici su vređani, progonjeni, ponekad i svirepo. Sve je bilo sračunato da napuste pravoslavnu veru i priđu katoličkoj. Srbi intelektualci nisu mogli biti državni činovnici, a oficiri bi brže  i bolje napredovali ako bi prešli u katoličku veru. Patent o torenaciji donet je 1781.godine, tada je priznato da i pravoslavni imaju pravo slobode ispovedanja vere.

  Zdravstvena služba u Županiji je sve do druge polovine 18.veka bila slabo organizovana, gotovo nikako. Loši uslovi života, neadekvatna ishrana i nedostatak higijene doveli su do čestih bolesti, a zdravstvene prilike nakon oslobođenja od Turaka ostale su nepovoljne. Međutim već sredinom 18.veka bilo je nekoliko ranarnika na vlastelinstvima, koji su brinuli o zdravlju feudalaca. Prva vojna bolnica pominje se 1690. godine u blizini Petrovaradina a u Zemunu se od sredine 18. veka pominju bolnice, u Sremskim Karlovcima se prvi put pominje 1783. a u Sremskoj Mitrovici je bolnica otvorena 1826.godine. Najstariji pronađeni podatak o postojanja u zdravstvenih kadrova u Sremu je iz 1736.godine. Prema austrijskom zakonodavstvu zdravstvena ogranizacija u Vojnoj granici bila je podeljena od civilnog saniteta vojnih formacija  i fizikata u vojnim naseljima. U Sremu je 1795.godine pored kuga vladala i variola. Prvi opštinski hirurg se pominje u Zemunu 1768.godine, a prvi školovani lekar u Sremskim Karlovcima pominje se 1778.godine. Prva vojna apoteka osnovana je u Zemunu 1759.godine a druga u Petrovaradinu 1765.godine. Sve do 1886. godine bile su Rumska trgovišna bolnica i Županijska bolnica u Vukovaru jedine bolničke ustanove na teritoriji  koju je tada obuhvatala Sremska županija.

  Škole su bile retke u ovo doba, retko koja je imala i svoju zgradu, a nastavnicima je položaj bio krajnje neodređen i neobezbeđen, a udžbenika skoro da nije ni bilo. Zanimanjem učitelja bavili su se uglavnom sveštenici i kaluđeri. Broj učenika  u školama nije bio velik tako je u Vukovaru bilo 67 učenika, a Karlovcima 1765. bilo je 129 učenika. U Zemunu su postojale grčke škole, a jedna od njih je bila čuvena škola popa Teodosija Sterije, koja je privlačila učenike različitih narodnosti. Latinske škole služile su kao prelaz između osnovne škole i gimnazije, a postojale su u većim varošima kao što su Ruma i Zemun.

  Ušoravanje sela započeto je tek sredinom 18.veka, tako da je u Sremu najveći broj sela bio ušoren tek 1783.godine.

  Zauzimanjem mitropolita Stefana Stratimirovića osnovana je u Sremskim Karlovcima 1791. godine gimnazija, zatim 1794. bogoslovija, a 1797. glagodjejanje i konvikt. Karlovačka gimnazija imala je veliki uticaj na obrazovanje i vaspitanje intelektualaca, a njeni đaci su bili ugledni i poštovani na licejima u Mađarskoj. Mitropolit je osnovao 1809.godine u Sremskim Karlovcima ikonopisačku školu.

  U 17. veku u Francuskoj su se dogodile velike promene u razvoju duhovnog života i filozofije, a francuski jezik je postao jezik dvorova i najviših društvenih slojeva, kao i diplomatski jezik. Tako je imao dubok uticaj na Evropu, a posebno na Srbiju, gde su se filozofija, kultura i etiket prisutni preko ovog jezika. Uticaj francuskog jezika kod Srba prvo se osetio u oficirskim porodicama, a Jelisaveta, ćerka Ivana Prodanovića, koja je rođena u Slankamenu 1740. godine i vaspitana u Beču, bila je prva Srpkinja koja je znala francuski. Imućnije srpske porodice u to vreme zapošljavale su učitelje koji su deci predavali jezike i ponašanje po francuskom uzoru. Tako je u drugoj polovini 18. veka bila prevedena i prva knjiga sa francuskog na srpski jezik.

    Srbi u Mađarskoj nisu imali plemstvo, a mađarski zakoni im nisu dozvoljavali da ga steknu, što ih je lišavalo prava na zemlju i javne službe. Tek 1790. godine austrijski dvor je pojedincima priznao plemićki status. Srpske plemićke porodice su se razlikovale po rangu, bogatstvu i načinu sticanja plemstva. U 18. veku najuglednije su bile porodice: Raškovići u Šarengradu, Andrejevići u Karlovcima i Stojčevići u Neštinu.
      Građana je bilo više u slobodnim kraljevskim gradovima nego u komunitetima. Tako je Zemun, 1801. godine, imao na 1276 porodica 127 porodica sa građanskim pravom, a 1815. u Karlovcima 860 podložničkih i 164 građanske porodice.Već u to doba građani su u našim varošima, naročito posrbljeni Grci i Cincari, predstavljali elitu društva. Oni su se obogatili i zauzimali izuzetan društveni položaj.

  Zabeležen je veliki broj krojača, ćurčija, obućara, kovača i pekara. Iako je bilo manje trgovaca u odnosu broj zanatlija u njihovim rukama se nalazio najveći deo kapitala. Upravo su srpski trgovci činili pokretačku snagu srpskog građanskog staleža koja se potpuno formirala krajem 18.veka u Monarhiji. Pored trgovaca i zanatlija značajnu ulogu u sremskim trgovištima imalo je i pravoslavno sveštenstvo. Reorganiizacijom Vojne granice Zemun, Karlovci i Mitrovica su se  od 1745. do 1747. imali status trgovišta s vojnom upravom.

  Krajem 18.veka u Mitrovici su bile sledeće škole: I nemačka trivijalna škola, II nemačka trivijalna škola, Devojačka i Matematička škola. Iako su mitrovačke škole bile vojničkog karaktera one su u prvoj polovini 19.veka bile jedini oblik ulaženja u kulturu mada često na tuđem jeziku.

    Srem je imao izuzetan geografski položaj u Habzburškoj monarhiji. Preko njega je išao glavni trgovački put od Soluna prema Beču, njega su okruživali Dunav i Sava, koji su ga povezivali s Ugarskom, Austrijom, Slavonijom i Hrvatskom, a takođe se nalazio u središtu Karlovačke mitropolije. U osvit 19.veka u celom Sremu bilo je oko 170.000 stanovnika svih veroispovesti.

    Krajem 18.veka  u privredi Srema počele su se događati značajne promene, prvenstveno na štetu seljaka, koje će rezultirati Ticijanovom bunom 1807. i retifikacijom urbara 1810.godine.

 Period 1792-1815. bio je u znaku ratova protiv revolucionarne Francuske i Napoleonovog carstva. Iz ratova protiv Napoleona Austrija je izašla kao jedna od država pobednica, ali ekonomski vrlo oslabljena, a to je imalo negativnih posledica u njenom daljem društveno-ekonomskom razvitku. Sremski graničari su učestvovali u francuskim i napoleonovskim ratovima više od dve decenije, te su tako došli u dodir sa novim idejama.

  Početkom 19. veka na teritoriji Petrovaradinske regimente postojale su bolnice u Zemunu, Sremskim Karlovcima, Petrovaradinu i Sremskoj Mitrovici. Pored besplatnog lečenja aktivnih graničara, bolnice su lečile stare i nemoćne, tako da su imale više funkciju socijalne ustanove nego bolnice.

  Pre bune, zanatstvo je doživelo procvat, uz uvođenje mašina i fabričke proizvodnje. Nove generacije žurile su da izuče zanat i osamostale se, što je dovelo do krize – zanatlije su postajale fabrički radnici. Slabiji zanati su se udruživali u cehove, ali je postojala i tendencija razdvajanja. U manjim mestima, poput Rume 1818, sve zanatlije bile su u jednom cehu. Kriza je pogađala i kalfe, ne samo majstore.

 U prvim decenijama 19.veka pominje se sveštenik Petar Runjanin (1775-1839) iz Kuzmina,  jedan od najistaknutijih pisaca. Njegovo najznačajnije delo je „Avtobiografija Petra Runjanina“, štampano je 1914.godine i spada među najbolja dela ove vrste koja su nastala u 18. ili na početku 19.veka.

  U osvit 19. veka Srbi na prostoru Srema živeli su na teritoriji Vojne granice i tzv. provincijala. U Vojnoj granici na teritoriji Petrovaradinske regimente koja je obuhvatala sremski deo vojne granice, bili su pod neposrednom vojnom upravom, izvan klasičnog spahijskog sistema,  ali sa obavezom da ratuju i svoj porez plaćaju u krvi kako su to govorili onda tadašnji teoretičari države i prava. Za korišćenje svoje sesije zemlje graničar je imao određene vojne obaveze što je dobrim delom podsećalo na vojnu obavezu iz ranog i klasičnog feudalizma. Srbi koji su živeli u provincijalu bili su u položaju klasičnih kmetova sa obavezom izvršenja svih feudalnih renti. Sremska županija je bila podređena Trojednoj kraljevini i Ugarčkoj ali je bila jedina županija sa apsolutnom srpskom većinom što će kasnije presudno uticati na političkih život u njoj.

   Iz ekonomskih razloga plemstvo naseljava na svoje posede u Sremu seljake sa strane, pa se na taj način u prvoj polovini 19.veka povećava broj Nemaca, Mađara, Slovaka i Rusina. Rusine je 1803. godine u Šid dovela Križevačka unijatska biskupija, gospodar šidskog vlastelinstva.

   Pri kraju XVIII i početkom XIX veka, srpsko stanovništvo u Sremu predstavljalo je miks raznih delova srpskog naroda. Sremci su bili poznati po zdravlju i temperamentu. Lekari su ih opisali kao ljude snažnog tela, visokog rasta, s tamnom kožom i crnom kosom. Žene su bile manje i slabije, ali dugovečnije. Sremci su bili živi, veseli, temperamentni i voleli su šale, ali su se lako naljutili i bili skloni svađama. Ljubav prema bližnjima je bila prisutna, ali su se nerado druželi sa strancima. Sremci su bili ponosni na svoje poreklo i smatrali se „najboljim Srbima“. Uporni su i vredni, ali se više bave poljskim radovima nego ličnom higijenom. U moralnom pogledu su čestiti, posebno u polnom životu.

  Karlovci su 1804. godine imali  oko 3.000 stanovnika, a 1816. godine više od 6.000. Glavna zanimanja bili su vinogradarstvo i proizvodnja čuvenog vina „šiler“. Godine 1840. su bili malo gradsko naselje s 4.500 stanovnika, većinom pravoslavnim. Bili su važno sedište Srpske pravoslavne crkve u Mađarskoj. Zemun je posle Beogradskog mira 1739. godine preuzeo trgovačku ulogu Beograda. Godine 1806, tokom kontinentalne blokade, postao je glavno mesto za snabdevanje Zapadne Evrope pamukom i duvanom, a  1840. godine imao je 8.543 stanovnika i bio važan kulturni centar srpskog naroda. U Zemunu se rodio Dimitrije Davidović, „otac srpske štampe“.

  Na Fruškoj gori nalazi se  jedini rudnik mrkog uglja u Vojvodini, u blizini Vrdnika, a njegova eksplotacija je počela 1804.godine. Ovaj rudnik spada u grupu najstarijih rudnika.

  Bećarac je nastao u prvoj polovini 19. veka, verovatno u Sremu, i od tada je postao veoma popularan. Omiljen je među Sremcima i planincima, a pevaju ga momci i zreliji ljudi, naročito u veselijim prilikama, uz svirače.

   Uprkos velikim žrtvama, naš narod je u Vojnoj granici bolje napredovao nego u Provincijalu. Dr Natošević ističe da su u Vojnoj granici kuće, njive, škole, i putevi bili uredniji, a narod bogatiji i ponosniji. Granica je, po njegovom mišljenju, sačuvala narod od spahija i Jevreja, sprečavajući moralno i materijalno propadanje. 

  Od 1815. do 1848. Monarhija je stalno bila u krizi, iako je od 20-ih i 30-ih godina i u njoj počeo proces industrijske revolucije. Industrijska proizvodnja zaostajala je za onom na evropskom Zapadu, trgovina je stagnirala, seljaštvo siromašilo, a zanatstvo se teško održavalo zbog fabričke konkurencije.

   U Bukovcu 1830.godine rođena je Milica Stojadinović-Srpkinja, iako se relativno kratko školovala bila je poznata književnica iz Srema. Sarađivala je tada sa mnogim poznatima listovima koji su objavljivali njene pesme. Prvu zbirku pesama objavila je 1850.godine, a sarađivala je i sa Vukom Karadžićem prilikom sakupljanja narodnih umotvorina iz Srema. U Sremskoj Mitrovici 1832.godine rođen je Jovan Ruvarac kasnije u kaluđerstvu Ilarion. Jedan je od najvećih modernih istraživača nacionalne istorije, a od 1861.godine bio je arhimandrit u manastiru Grgeteg.

   Habzburška monarhija je bila mnogonacionalna država, ali bez zajedničke državne ideje koja bi te narode povezivala. Ako je nešto tim narodima bilo zajedničko, to su samo mržnja i otpor prema režimu. Godine 1846. susrela su se dva velika zla u Monarhiji: prva internacionalna kriza kapitalizma i nerodica koja je izazvala glad skoro u celoj državi. Posledice su bile bankrotiranje, pobune gladnih i nered na sve stane. Kriza koju je Monarhija preživljavala od 1792. do 1848. nije mimoišla ni Ugarsku, ali je u njoj imala druge oblike i posledice. Bitna razlika u položaju između austrijskog i ugarskog dela Monarhije bila je u stepenu njihovog ekonomskog i društvenog razvitka, u činjenici da je Ugarska bila u polukolonijalnom odnosu prema Austriji. Direktna posledica konjunkture poljoprivrednih proizvoda bilo je nasilno zahvatanje seljačke zemlje od strane feudalaca.

  Ekonomski i socijalni razvoj Srema u 18. i 19. veku imao je mnogo sličnosti s drugim delovima Ugarske, ali i karakterističnih osobenosti. Od 1789. do 1848. godine, broj stanovnika u Sremskoj županiji imao je različite trendove. Od 1789. do 1827. beležen je lagan porast, zatim nagli pad od 1828. do 1835, a od 1835. ponovni porast. Vukovar i Šid su bili u stagnaciji i opadanju, dok je Ruma imala stalan rast, naročito zahvaljujući naseljavanju Nemaca.

  Stagnacija i opadanje stanovništva bili su najizraženiji kod Srba, dok je broj Nemaca, Mađara i drugih nacija rastao. Nemci su se posebno naseli u Rumi, Inđiji i drugim mestima. U 1845. godini, povećana imigracija Nemaca i Mađara uzrokovala je poskupljenje zemlje, jer su bili smatrani boljim zemljoradnicima. Položaj Srba pogoršan je zbog visoke kontribucije, a stanovnici su često prodavali imovinu, što je dovelo do njihovog siromašenja i degradacije. Savremenici su ukazivali na lošu situaciju Srba, optužujući ih za raskoš i neracionalno trošenje, dok su Nemci i Mađari napredovali. Ove pojave su bile posledica feudalne eksploatacije, visokih poreza i teškog ekonomskog položaja, koji su bili uzrok slabog napredovanja srpskog stanovništva.
  Županijska rabota predstavljala je značajno opterećenje za seljake, trgovce i zanatlije. Tokom 1830-ih, smanjenje broja stanovnika dovelo je do povećanja neplaćene kontribucije, smanjenja proizvodnje i zapuštanja vinograda, uz ozbiljnu nestašicu novca. Godine 1835, Županija je zatražila da se deo vojske povuče iz Srema. Mnogi seljaci iz drugih županija dolazili su u Srem, ali su se većina vraćali nakon isteka imuniteta i obaveza. Emigracija domaćih seljaka, posebno onih s imovinom, u susedne županije bila je česta zbog manjih tereta. Naseljavanje Nemaca, Slovaka i Rusina vršeno je na štetu starosedelaca, što su potvrđivali Srbi iz Maradika i Inđije. Posebno nemačka migracija izazivala je otpor Srba, kao što je slučaj s popom Dimitrijem Anđenićem koji je pozivao na otpor u Inđiji. Od 1835. godine, talas migracije iz Srema nastavljen je i pojačan, a mnogi Srbi su se odselili u Srbiju, Banat i Vojnu granicu. Do 1842. godine, primećen je pad broja Srba u Sremu, koji su bili zamenjeni Slovacima, Nemcima i Mađarima.

   Godine 1838. u Sremskoj županiji bilo je 240 plemića sa pravom glasa, ali bez poseda. Srednjeg plemstva nije bilo, a osam porodica visokog plemstva držalo je ceo Srem. Najbogatija je bila porodica kneževa Odeskalkija, vlasnici Iločkog vlastelinstva. Nijedan od vlastelina nije bio Srbin.

   Seljak u Sremskoj županiji većinom je radnu rentu pretvarao u novčanu. Naturalna renta svodila se na „malu“ i „veliku“ desetinu. Rasprodaja zemljišta krajem 18. i početkom 19. veka bila je na štetu seljaka, jer su izgubili mnogo zemljišta, uključujući krčevinu i vinograde, a broj sesija udvostručen, što je dovelo do uvećanja poreskih i radnih obaveza. Ovo nezadovoljstvo dovelo je do „Ticanove bune“ 3. aprila 1807. godine, na vlastelinstvu grofa Karla Pejačevića. Pokrenuo je knez iz Vognja, Teodor Avramović Tican, šireći poziv na ustanak u okolnim selima. Pobunjenici su se povukli u Vrdnik, gde ih je mitropolit Stratimirović savetovao da odustanu, obećavši da će tražiti amnestiju. Tican je potom organizovao pobunu na Iločkom vlastelinstvu, ali su vojne vlasti brzo reagovale. Kod Bingule je došlo do sukoba, a Tican je uhvaćen i zatvoren u Irigu. Uspeo je da pobegne, ali je kasnije uhvaćen u Grabovcima i streljan.

 Između 1813. i 1817. godine narod je mnogo stradao zbog neurodice, devalvacije i poreza koji su se morali plaćati srebrnim novcem, iako je u opticaju bio papirni novac. U dvadesetim godinama ponovo su započeli urbarijalni sukobi u zapadnom Sremu. Šidske tužbe iz 1830-ih godine odnosile su se na zloupotrebe spahijskih činovnika. Ova nezadovoljstva dovela su do jačanja otpora seljaka prema spahijama, što je predstavljalo uvod u revoluciju 1848-49. god.

     U prvoj polovini 19. veka u Sremskoj županiji postojala su različita vlastelinstva (spahiluci) kao što su Nuštar, Vukovar, Gaboš, Čalma, Ruma i drugi. Često su županijski činovnici dobijali zemlju od spahija, što je dovodilo do ekonomskog-političkog povezivanja na štetu seljaka. Spahije su, krajem 18. i početkom 19. veka, povećavale broj sesija, što je dovodilo do većih obaveza seljaka. Do 1802. godine većina spahiluka nije želela nove koloniste, dok je u gradovima kao što su Irig i Ilok broj inkvilina bio stabilan. U Inđiji je broj inkvilina bio mali do 1830-ih, kada se povećao dolaskom nemačkih kolonista. Godine 1830. Županija je izvestila o opasnosti od nedostatka hrane i loših letina. U 1841. godini, žetva je bila slaba, a zima oštra, što je dovelo do velikog poskupljenja stočne hrane i prodaje stoke koja je skapavala od gladi. Godina 1846. bila je izuzetno loša, ali je 1847. donela dobru rodnost. Cene žitarica su pokazivale nestabilnost, a u poređenju s 18. vekom, u 19. su značajno porasle.

  Zadruga je bila oblik zajednice sastavljene od članova zajedničkog porekla, najčešće otaca, sinova i unučadi. U zadruzi je obično bilo 10-15 članova, a članovi su imali zajedničko imanje. Ženski članovi nisu imali pravo na nasleđivanje osim ličnog imetka koji su unele u zadrugu. Raspad zadruge značio je podelu imanja i smanjenje radne snage. Ratarstvo je napredovalo, a vinogradarstvo nije bilo razvijeno osim u Fruškoj gori. Srbi su bili više stočari, a zemljoradnici manje razvijeni. Sremski konji bili su sitni i slabo hranjeni, a ribolov i pčelarstvo važni za poljoprivredu.

    Vinogradarstvo u Sremu je, i pored problema kao što su bolesti loze i prodaja vina, bilo rentabilna privredna grana. Velike površine vinograda imali su i seljaci, i trgovci iz Bačke. Svilogojstvo, koje je počelo u 60-im godinama 18. veka, bilo je razvijeno, naročito u donjem Sremu. Proizvodnja svilenih čaura bila je visoko cenjena i na svetskom tržištu. Sremska županija je tada zauzimala prvo mesto u Ugarskoj po svilarstvu.

  U 19. veku stočarstvo, posebno govedarstvo i ovčarstvo, imali su veliki značaj, ali su se tokom vremena suočavali s problemima, uključujući bolesti stoke i pad cena. Trgovina i zanatstvo bili su važni za Srem, a Vukovar, Irig i Ruma bili su centri trgovine i zanatstva. Iako je zanatstvo bilo razvijeno, većina zanatlija je bila povezana s zemljoradnjom i stočarstvom. Prema popisu iz 1828. godine u sremskoj županiji je bilo 5.740 zanatlija. Prema podacima iz iste godine  u sremskoj županiji je bilo 144 trgovaca stokom, žitom i vinom i 553 trgovaca dućanskom robom.Trgovci su uvozili robu iz drugih regiona, ali su i sami prodavali proizvode kao što su stoka, vino i rakija. Sremski trgovci su bili dobro povezani s Srbijom i susednim zemljama. Stanovništvo Srema je raslo, ali je imalo i probleme s kriminalom i oskudicom u hrani tokom 1847. godine. Zemun, Karlovci i Petrovaradin imali su različite privredne karakteristike. Zemun je bio trgovački centar, Karlovci su bili poznati po vinogradarstvu, a Petrovaradin je bio vojno-zanatski grad.

  Prva epidemija kolere u Sremu dogodila se jula 1836.godine, zatim se pojavila 1848, pa 1873.godine, ali u poređenju sa kugom u manjoj meri su zahvatila Srem.

   Politički život u Sremu pre pojave ilirskog pokreta bio je slab, a stanovništvo se uglavnom opredeljivalo po verskoj pripadnosti. Srpski nacionalizam od Prvog srpskog ustanka imao je pravoslavnu boju. Vlasti su bile u rukama mitropolita i episkopa, a crkvene opštine su se brinule o školama. Politička aktivnost je bila minimalna, a trgovački poslovi su bili u opadanju. Uticaj mađarskog nacionalnog pokreta bio je veliki, a inteligencija je igrala važnu ulogu u nacionalnoj borbi. Mađarsko plemstvo je nastojalo da mađarizuje nemađarske narode, što je dovelo do konflikta s ostalim narodima. U Sremu su nosioci mađaronske politike bili činovnici, koji su podržavali mađarizaciju regiona. Srpski intelektualci u Sremu nisu bili aktivno uključeni u političke procese. Ilirski pokret u Sremu naišao je na skromnu podršku, uglavnom među nekim trgovcima i advokatima u Vukovaru. Međutim, ovaj pokret nije mogao brže da se afirmiše zbog stranog porekla plemstva i političke pasivnosti Srba.

 Od 1790. godine jačanje mađarske nacionalne svesti uticalo je i na neke ugledne Srbe i plemićke porodice. To se posebno videlo tokom događaja 1848–49.  Dr Đorđe Natošević je sredinom 19. veka sa žaljenjem primetio propadanje srpskog plemstva, koje se ženidbama sa strankinjama druge vere i jezika otuđilo i izgubilo imanja.

 Narodnjačko-mađaronske rasprave oko jezika i političke pripadnosti Srema odvijale su se na županijskim skupštinama. Mađari su nastojali da odvoje Slavoniju od Hrvatske, a Sremska i Virovitička županija su slale mađarski nastrojene poslanike, što je omogućilo postepeno udaljavanje ovih županija od Hrvatske. Godina 1843. bila je obeležena političkim i jezičkim borbama. Županije su odlučile da beležnici moraju znati latinski i „slavonski“ jezik, ali ne i mađarski. Stav bečke vlade prema ilirskom pokretu se menjao. Dvor je u početku podržavao Gaja, ali je nakon što je pokret dobio izrazitije jugoslovenske crte, podržao Mađare i zabranio „ilirsko ime“. U Sremu je 1845-46. došlo do sporazuma između narodnjačke i mađaronske stranke, što je rezultiralo time da su županijski činovnici ostali na svojim pozicijama. Na Decembarskoj skupštini 1847. doneta je odluka o uvođenju narodnog jezika u upravu, a Trifun Mladenović i Đorđe Kontić su se borili za uvođenje srpskog jezika u Sremu.

  Srpski politički život u Sremu pre 1843. godine bio je veoma ograničen i skučen, uglavnom se svodio na aktivnosti oko Matice srpske, razasutih đačkih družina i retkih čitaonica. Osnovna politička borba bila je usmerena na pitanje jezika, podeljenog između podrške Vuku i protivljenja njegovom delu. Tokom perioda od 1815. do 1848. Habzburška monarhija se borila sa brojnim unutrašnjim i spoljašnjim problemima, što je usporilo razvoj regiona, uključujući i Srem. U Sremu je posle 1835. godine došlo do veće imigracije Nemaca, Mađara i drugih naroda, što je dovelo do etničke mešavine i novih nacionalnih tenzija. Tokom ovog perioda, Srem je ostao periferna oblast sa slabim ekonomskim i političkim razvojem. Spahijski posed je rastao, ali je seljaštvo i dalje bilo ugnjetavano visokim porezima i vojnom birokratijom.Trgovački i zanatski sloj u Sremu bio je dominantan, ali su i oni bili pod pritiskom konkurencije fabričke proizvodnje i uvoza. Glavni gradovi kao što su Zemun, Mitrovica i Vukovar bili su ekonomski aktivni, ali su njihova privredna značenja slabo napredovala. Politički život bio je veoma nerazvijen, a ilirski i mađarski pokreti nisu uspeli da mobilišu široke slojeve stanovništva, posebno seljaštvo. Srbi u Sremu su započeli izgradnju svog nacionalnog pokreta, koji je bio najviše vezan za srpsku književnost i očuvanje crkveno-školske autonomije. 

   Februarska revolucija u Parizu snažno je uticala na Evropu, posebno na Habzburšku monarhiju. U početku su carske trupe podržale Mađare protiv Južnih Slovena. Mađarska vlada težila je izmirenju s plemstvom, dok su agrarne reforme oslobodile kmetove, ali bezemljaši nisu dobili zemlju. Mađarska nije rešila nacionalno pitanje, strahujući od raspada nacije, pa se borila protiv Srba, Hrvata, Slovaka i Rumuna umesto da ih pridobije za borbu protiv bečke reakcije, što je doprinelo krahu revolucije 1848-49. 

   Pred 1848. godinu, Srbi u Vojvodini težili su očuvanju svoje nacionalne individualnosti u okviru zajednice. Srpski plemići bili su većinom uz Mađare, osećajući se kao deo njihovog društva, dok su ideju Vojvodine podržavali samo nižih staleža i neki podoficiri. Srbi imućniji su više voleli red i zakonitost, a ne revoluciju. Seljaci iz Provincijala imali su teži položaj nego oni iz Vojne granice, gde su imali neotuđivi posed, ali su ga otkupljivali krvlju. Omladina, naročito građanska, bila je pod uticajem stranih kultura, a studenti koji su se školovali u Požunu, Pešti i Segedinu, bili su pod uticajem jugoslovenskog intelektualnog pokreta. Za omladinu, Vojvodina je trebala postati politička teritorija unutar Austrije, ali je zaboravila da Vojna granica nije srpska, već carska, i da ostale etničke grupe više vole mađarsku vlast.

    Odjek Francuske revolucije među Srbima izazvao je sumnju, naročito kod školovanih Srba i omladine iz Požuna i Pešte, koji su uvideli da nova mađarska vlada ne daje Srbiji prava, već ih uskraćuje. Događaji iz 1848. godine zatekli su srpsko društvo nespremno, ali su se ubrzo počeli raspravljati o njima, naročito u Novom Sadu i Karlovcima. Nastale su lokalne pobune, od kojih su neke imale ozbiljne zahteve, kao što su ukidanje rabote, podvoza, obaveznog kuluka, i sloboda popaše. Kmetovi manastira Šišatovca su tražili oslobođenje od feudalnih obaveza prema manastiru.

     U ovim burnim danima Vojvodine studentska omladina vodila je glavnu reč. Ona je, u stvari, krenula narodni pokret i njime rukovodila. Intelektualnu omladinu su pomagali seoska inteligencija, mlađi sveštenici i učitelji, a to joj je obezbedilo i uspeh u narodu.

   Jedan do prvaka srpskog naroda iz Srema, vezano za burna zbivanja u toku bune 1848-1849. bio je Pavle Stamatović (Jakovo, 1805 – Novi Sad, 1864) sveštenik, prota i istaknuti rodoljub. Školovao se u Karlovcima, Segedinu i Pešti, a bogosloviju završio pre svešteničke službe u Jegri, Segedinu, Karlovcima i Novom Sadu. Aktivno je učestvovao u narodnom pokretu, bavio se književnošću i istorijom, uređujući Srbsku pčelu i Letopis.

    U Karlovcima se uoči Majske skupštine okupio narod kao na veliki praznik, predvođen gajdašima, trgovcima, omladinom i sveštenstvom. Prisustvovali su i Srbijanci. 

     Iz Karlovačke eparhije na Majskoj skupštini bile su zatupljene sledeće opštine sa srpskim življem: Ašanja, Batajnica, Bačinci, Bežanija, Belegiš, Beočin, Bešenovo, Bingula, Boljevci, Borovo, Brestač, Budimci, Bukovac, Vera, Vizić, Voganj, Vrdnik, Vukovar, Gaboš, Golubinci, Gornji Petrovac, Grabovci, Grgurevci, Grk, Dalj, Divoš, Dobrinci, Đipša, Erdevik, Zemun, Ilok, Irig, Jazak, Jakovo, Jamina, Jarak, Kamenica, Karlovci, Karlovčić, Klenak, Kraljevci, Krnješevci, Krčedin, Kuveždin, Kuzmin, Laćarak, Ledinci, Ležimir, Mala Remeta, Mali Radinci, Maradik, Manđelos, Mikluševci, Mitrovica, Mihaljevci, Mohovo, Negoslavci, Neradin, Neštin, Novi Karlovci, Ostrovo, Pavlovci, Pazova, Petrovčić, Pećinci, Platičevo, Poganovci, Prhovo, Putinci, Rača, Rivica, Ruma, Sibač, Slankamen, Stejanovci, Subotište, Surduk, Surčin, Tovarnik, Trpinja, Ugrinovci, Čalma, Čerević, Čortanovci, Šarengrad, Šašinci, Šid, Šimunovci, Šuljam.

  Majska skupština 1848. godine u Karlovcima okupila je srpski narod iz okoline, uz prisustvo sveštenstva, trgovaca i omladine. Tom prilikom Srbi su proglasili Srem, Baranju, Bačku, Banat i Vojnu granicu za Srpsko Vojvodstvo, a za patrijarha je izabran Rajačić, dok je vojvodom postao Šupljikac. Glavni odbor je funkcionisao kao reprezentativna vlast bez stvarne izvršne moći. Mađarska vlada je smatrala skupštinu nezakonitom, a učesnike veleizdajnicima. Usled carske odluke o podređivanju Vojne granice Mađarskoj, kod Srba je izbilo nezadovoljstvo. Sukobi su kulminirali 12. juna napadom mađarske vojske na Karlovce, što je dovelo do raseljavanja stanovništva i premeštanja Glavnog odbora u Zemun. Istovremeno, Srbija je pružala podršku prečanskim Srbima, dok je carska vlast kolebala između Mađara i Srba. Uprkos početnim pobedama, Srbi su se našli u složenoj situaciji. Rajačić je organizovao narodnu vladu, a srpska deputacija je u Beču tražila priznanje Vojvodine, što nije u potpunosti postignuto.

    Velika ofanziva protiv Mađara trebalo je da počne 16. decembara. U međuvremenu je, Stevan Šupljikac srpski vojvoda kod Jarkovca napao mađarsku vojsku pod komandom generala Damjanića, Srbina po narodnosti. Vojvodina se ponašala kao posebna teritorija. Šupljikac je smatrao da je odgovoran za vojne poslove, dok je Rajačić tvrdio da i on ima pravo nadzora. Tokom svog govora, Šupljikac se zaceni od kašlja, pao s konja i preminuo. Njegovo telo je u pratnji vojske preneto u manastir Krušedol, gde je 20. decembra sahranjen.

    U januaru 1849. godine vodile su se žestoke borbe između srpskih i mađarskih odreda. Srpske snage bile su u rasulu, a narod u panici. Mnogi su bežali u Srem, posebno u Zemun. Mađari su imali pod kontrolom carsku vojsku i utvrđenja, dok Srbi nisu imali redovne carske trupe. Posle bombardovanja Novog Sada, srpsko stanovništvo prešlo je u Karlovce i Srem. Novoformirana uprava Vojvodstva povukla se u Zemun, gde je okončala svoje postojanje.

   Posle pada Sentomaša 1849. godine i napredovanja Mađara, veliki deo srpskog stanovništva iz Bačke i Banata prebegao je u Srem i Srbiju. Zemun je gotovo opusteo. Carskim manifestom iz decembra 1848. Srbi su pohvaljeni za vernost, ali Vojvodina nije dobila željeni oblik – delovi Vojne granice nisu ušli u njen sastav, dok su oblasti sa nesrpskim stanovništvom priključene. Vojna uprava trajala je do oktobra 1849, a nemački jezik postao je zvaničan.

    Posle 1848. godine, zemljoradnja je počela da jača, a stočarstvo je opalo. Srbi u Sremu nisu rado obrađivali zemlju, smatrajući je „ljutom“ i „prljušom“, pa su je izdavali Nemcima besplatno ili na polovinu. Nemci su se brzo naseljavali u Sremu, osnovavši naselja u Novim Banovcima, Zemunu, kod Mitrovice (Hesendorf), Inđiji, Hrtkovcima, Beški, Krčedini, Bečmenu, Grabovcima, Surčinu, Dobanovcima i Obrežu.

    Prvi knjižari kod Srba bili su knjigovesci koji su se bavili ne samo povezivanjem, već i prodajom knjiga. Zanat se učio u Karlovcima. U periodu Vojvodstva Srbije izlazilo je više listova, kao što je „Vojvođanka”, koji je uređivao Milorad Medaković. Ovaj list izlazio je dvaput nedeljno i štampan je u štampariji Danila Medakovića. „Podunavka”, izlazila je u Zemunu od 1856. do 1858. godine pod uredništvom Đorđa Maletića. Srbi su, kako bi se oduprli mađarizaciji, osnivali svoje čitaonice.

   Izmenama u posedovnim i zemljišnim odnosima koje je inagurisao zakon od 1850. celokupni privredni i društveni život u Granici bio je i dalje podvrgnut vojnim interesima, pa je njena opšta zaostalost,  a posebno privredna sasvim razumljiva. Pedesetih  i šezdesetih godina 19.veka u celom hrvatsko-slavonskom regionu primetak je začetak i delimičan napredak industrijske proizvodnje.

    Vojvodstvo je ukinuto 1860. i pripojeno Mađarskoj, što je izazvalo revolt srpske javnosti. Do 1861. cela uprava prešla je pod mađarsku kontrolu. Nakon poraza Austrije kod Kenigreca 1866, došlo je do sporazuma sa Mađarima. Nagodbom 1868. Srbi su podeljeni između Mađarske i Hrvatske, a njihova politička moć svedena je na minimum. Krv prolivena 1848–1849. donela je Srbima samo patrijaršijsku titulu, dok je njihova politika doživela poraz. Posle austro-ugarske nagodbe 1867. godine  i dalje se primenjivalo načelo postojanja samo jednog političkog naroda u državi. Zbog toga ugarske vlasti nisu ni pomišljale da izađu u susret srpskim zahtevima iako su formalno potvrdile crkveno-školsku autonomiju. Tako je borba srpskog naroda protiv odnarođavanja pojačana i u oblasti prosvete i kulture. Vladarskim rešenjem 1871.godine uvedena je na graničarsko područje građanska uprava, ali je njegovo konačno razvojačenje usledilo tek 1873, a formalno ukidanje 1882.godine. Ukidanje Vojne granice imalo je višestruke političke i ekonomske posledice, posebno su se manifestovale u sferi zemljišnih i posedovnih odnosa.

   Tokom šezdesetih i sedamdesetih godina 19.veka tekao je početni period industrijske revolucije u Vojvodini, Sremu. Razvile su se one grane privrede za koje su postojale domaće sirovine. Za razliku od Bačke i Banata, ulaganja i podsticaji za dalji razvoj Srema većim delom stizali su posredno što je na kraju dovelo do zaostanja u privrednom razvitku.

   Prve novčane institucije u Sremu osnovane su šezdesetih godina 19.veka (Prva štedionica bila je osnovana 1867 u Zemunu, druga u Osijeku 1868.).

   Carska-kraljevska privilegovana beočinska fabrika za cement braće Orenštajn izgrađena je od 1868-1871.godine, a podignuta je bila na zemljištvu srpskog crkvenog fonda.

    Posebnim zakonom hrvatskog sabora, od 5.2.1886.godine, nova Sremska županija obuhvatala je ove teritorije: 1. staru županiju Srem sa četiri sreza: (Vukovar, Irig, Ruma, Ilok); 2. srezove bivše petrovaradinske regimente: (Mitrovica, Stara Pazova, Zemun i Šid) i srezove Vinkovce i Županju od nekadašnje brodske regimente. Ovim je Srem postao druga po veličini županija u Hrvatskoj i njen opseg se poklapa sa današnjim geografsko-istorijskim shvatanjem naziva Srem.

   Polovinom maja 1887. godine Hrvatski Sabor je priznao autonomna prava Karlovačke Mitropolije u Hrvatskoj i Slavoniji, a odnosilo se na crkve, škole i zadužbine, a dozvoljena je i upotreba ćirilice kod svih zemaljskih vlasti. Zaslugom patrijarha Georgija Brankovića  podignut je 1892.godine Patrijaršijski dvor u Sremskim Karlovcima.

 Fruška gora je bogata prirodnim bogatstvima, gde se kriju i velike naslage cementnog lapora „kaje“. Tako su na bivšim manastirskim imanjima severno od Beočina-sela, podignute fabričke zgrade, a esplotacija je počela 1868.godine.

  Srem je bio centar epskog pevanja u južnim krajevima Austrijskog carstva, posebno oko fruškogorskih manastira, gde su se negovale tradicije o Kosovskom boju, Brankovićima i despotskim vremenima. Tu su pevali Vukovi pevači poput Slepe Živane, Jece, Filipa Višnjića i Tešana Podrugovića. Za Srem se vezuje poseban stil epskog pevanja, tajni jezik slepih guslara i jedina poznata guslarska škola – Iriška akademija.

  Pozorišni život u Sremu do osnivanja Srpskog narodnog pozorišta obeležile su nemačke putujuće trupe i srpska diletantska društva. Od kraja 19. veka sve više gostuju srpske družine, doprinoseći kulturi i očuvanju nacionalne svesti. Srpsko narodno pozorište kasnije je podiglo nivo pozorišne i opšte kulture u Sremu.

  Srem obuhvata raznovrsne predele — žitorodne, vinogradske, pašnjačke, šumske, ravničarske i gorske. U njemu su se osećale istorijske razlike između bivše Vojne Granice, koja se sporije prilagođavala kapitalizmu, i Provincijala, koji je ranije uključen u te procese. Najveći posednici bili su knez Odeskalki, grof Elc i grof Pejačević, sa velikim imanjima širom Srema. Srem je krajem 19.veka pretrpeo velike štete u vinogradarstvu zbog zaraza. U Sremu najviše su bile aktivne i najviše dolazile do izražaja, pored vladajuće Narodne stranke, srpske opozicione: Samostalna i Radikalna stranka, a u hrvatskim krajevima Stranka prava. Politički život Srba u Sremu tokom 19. veka oblikovao je spoj modernih ideja i tradicionalnih težnji. Snažna nacionalna svest i težnja za obnovom države oslanjale su se na nemanjićku tradiciju, kultove sremskih Brankovića, fruškogorske manastire i Karlovačku mitropoliju. Evropski pokreti za slobodu i demokratizaciju stizali su sa zakašnjenjem, ali su uticali na Srbe u Sremu. Ove težnje su se suočavale sa otporom Habsburške države, mađarske i hrvatske elite, ali je upornost Srba dovela do ostvarenja njihovih ideala 1918. godine, kada je srpska nacionalna svest u Sremu bila najizraženija. Specifični položaj Srema na međi Srbije i Ugarske, u sklopu Hrvatske unutar Austro-Ugarske Monarhije, krajem 19.veka nalazi odraza i u socijalističkom pokretu. Na razvitak socijalističkog pokreta  u Sremu, velikog uticaja ima i imaće istovetan pokret u Mađarskoj, odnosno u užoj Ugarskoj.

  Krajem 19. veka kapitalističko diferenciranje je toliko zahvatilo seljaštvo da se i ono vidljivo, u društveno-političkim stremljenjima i događajima, razlikuje po buržoaskom i antiburžoaskom, socijalističkom smeru kretanja. Kućne zadruge su krajem 19. veka još uvek bile brojne, ali uglavnom slabe i vezane za sitna gazdinstva. Nakon ukidanja Vojne granice 1881. godine, Hrvatskoj i Slavoniji priključeni su kotari Šid, Zemun, Mitrovica, Stara Pazova, Županja i Vinkovci. Od 1881. do 1915. izgrađeno je više železničkih pruga u Sremu, ukupne dužine preko 300 km. To je ubrzalo industrijalizaciju, trgovinu i urbani razvoj. Sremska županija je 1901. imala najgušću železničku mrežu u Hrvatskoj. Stanovništvo je raslo, s najvećim prirastom između 1880–1890 zbog ekonomskog napretka i doseljavanja. Međutim, od kraja 19. veka javlja se porast iseljavanja. Zemunski kotar je od najređe naseljenog 1880. do 1910. pretekao Županjski kotar. Staropazovački kotar beleži najveći rast gustine stanovništva. Istraživač Vrbanić je ukazao da je nakon ukidanja Vojne granice prirast stanovništva bio nepovoljniji. Mitrovčani su još u doba vojne granice tražili da se njihov grad podigne sa stepena vojne na gradsku opštinu. Molba je uvažena carevim rešenjem od 2. juna 1881.godine, te je tako postojeća politička opština podignuta u red slobodnih kraljevskih gradova sa potpunom autonomijom. U ovom razdoblju grad je imao dva gradonačelnika,  a posebno se istakao trgovac posednik i intelektualac Ćira Milekić i zahvaljujući njemu grad je kulturno i materijalno napredovao. Posle  Milekića od 1907. do 1914. godine gradski načelnik bio je trgovac i posednik Teodor Vasilić, a za njegove vreme izvršena je elektrifikacija grada, asfaltiranje ulica i podizanje javnog zimskog kupatila. Razvoj i uspon građanske klase u 19.veku uslovio je izgradnju većeg broja reprezentativnih, privatnih i javnih građevina u Mitrovici, Rumi, Šidu, Pazovi, Inđiji. Na prelazu  iz 19. u 20.vek pojavio se u Evropi novi stil, secesija. U tom stilu građeno je i u Sremu. Na teritoriji Srema gradska arhitektura ima bogatu tradiciju i pored mnogih izmena i uništavanja može se pratiti njen kontinuirani razvoj, počev od rimskih centara preko 18. i 19.veka.

  Na teritoriji austro-ugarske monarhije jedna od najvećih proslava 1.maja  bila je u Beču 1895. godine, iste godine priređena je prva organizovana proslave rada u Sremu i to u Šidu, koji je ubrzo postao centar socijalističkog pokreta sremsko seljaštva. Krajem 19. i početkom 20. veka u Sremu je zabeležen porast zloupotreba sa blanko menicama, a usled deoba i prodaje zemlje, gazdinstva su se usitnjavala. Mnogi seljaci su zbog toga siromašili i klizili ka proletarstvu.

Literatura:
Andrija Radenović, Položaj i borba seljaštva u Sremu, od kraja 19.veka do 1914,Beograd,1958.
Petar Milošević, Srem u prošlosti, knj. I, 1981.
Radomir Prica, Srem u prošlosti II,Sr. Mitrovica, 1986.
Emica Milošević, Srem u prošlosti II, Sr.Mitrovica, 1986.
Gordana Prica, Srem u prošlosti II, Sr. Mitrovica, 1986.
Budimir Marin, Srem u prošlosti II, Sr. Mitrovica, 1986. 
Dušan J. Popović, Srbi u Vojvodini 1,Novi Sad, 1990.
Dušan J. Popović, Srbi u Vojvodini 2,Novi Sad, 1990.
Dušan J.Popović, Srbi u Vojvodini 3, Novi Sad, 1990.
Slavko Gavrilović, Srem pre i u toku srpskog narodnog pokreta 1848-1849, 1997.
Momčilo Spremić, Srpski despoti u Sremu, 2007.
Jovan Maksimović, Zdravstvene prilike u Sremu u 18. i 19.veku, 2007.
Aleksadar Krstić, Vreme turske vlasti u Sremu, 2007.
Žarko Dimić, Austro-turski rat i dolazak austrijanaca u Srem, 2007.
Aleksandar Krstić, Vreme turske vlasti u Sremu, 2007.
Nikola L. Gaćeša, Privredni razvitak Srema u 19.  i 20.veku,2007.
Dušan Petrović, Karlovačka mitropolija, 2007.
Slavko Gavrilović, Feudalni posedi u Sremu u 18.veku, 2007.
Nikola L. Gaćeša, Privredni razvitak Srema u 19. i 20.veku, 2007.
Vladan Gavrilović, Sremska trgovišta u 18.veku, 2007.
Đorđe Đurić, Politički život Srba u prvoj polovini 19.vek, 2007.
Miodrag Maticki, Srpska građanska lirika u Sremu, 2007.
Luka Hajduković, Gostovanje Srpskog narodnog pozorišta u Sremu 1861-1914, 2007.