Bronzano doba obeleženo je proizvodnjom bronzanog oružja, oruđa i nakita i traje od sredine 3 milenijuma do početka 1. milenijuma. U ovom periodu odigrali su se krupni događaji u svim sferama života i postavljeni čvrsti temelji savremene civilizacije. Kamen kost, drvo i bakar nisu više mogli da zadovolje potrebe građevinarstva, zemljoradnje i drugih važnih životnih potreba narastajućeg broja stanovnika. Ljudi bronzanog doba dobili su novu priliku da se okrenu novim i kvalitetnijim materijalima. Pretpostavlja se da se prvi put do bronze došlo na Kavkazu. Savremenom analizom praistorijskih bronzanih predmeta došlo se do saznanja da se legura bronze sastojala od dve osnovne komponente bakra i kalaja. Postojali su različiti recepti za livenje koji su preuzeti iz razvijenog sveta Mediterana. U istočnoj Srbiji rudišta su na Rudniku kod Gornjeg Milanovca. Na Fruškoj gori jedva su otkriveni tragovi rude bakra. Rudišta kalaja su izuzetno retka. Postoji verovatnoća da su ga dobijali iz Češke ili najverovatnije sa Kavkaza i iz Avganistana. Topljene bakra je izuzetno delikatan posao i u onom vremenu i uslovima bio je istinski podvig. Sa metalurgijom se javljaju i nova zanimanja: rudari, dizajneri, livci i trgovci itd. Upotreba bronze omogućila je izradu efikasnijih, prikladnijih i lepših oruđa, oružja, pribora i nakita. Masovna proizvodnja predmeta od bronze povećana je u odgovarajućoj srazmeri i efikasnosti. Razmena dobara i iskustva u bronzanom dobu utrla je mnoge kopnene puteve kojima su se trgovci kretali na kolima ili konjima i ploveći Dunavom. U ovim krajevima klimatski uslovi su bili povoljni tek početkom srednjeg bronzanog doba došlo je do osetnije zahlađenja i obilnih padavina. U takvim uslovima stvorene su močvare velikih površina pa je na tim prostorima došlo do izmene flore i faune.
Najstarija naselja i nekropole bronzanog doba otkrivene su u Sremu i severnom Banatu. U Sremu je dominantna tzv. Vinkovačka grupa naselja, čiji su nosioci direktni naslednici prethodne Vučedolske grupe. Ovaj naziv je dobila po prvom otkrivenom naselju u Vinkovcima. Najveći broj naselja otkriven je na dominantnim i teško pristupačnim položajima. Do sada su istraživana naselja na Gradini na Bosutu, Pećinama kod Vrdnika, Ciglana u Dobanovcima i Šančine kod Belegiša. Uglavnom su to bili obronci ili dominantni delovi Fruške gore, a postojala su i ravničarska naselja. Stanovnici su se bavili zemljoradnjom i stočarstvom. Keramika je osnovni element ove kulture i vrlo je slična vučedolskoj grupi, kasnije je razvijen sopstveni stil uticajem Nadrev grupe iz severnih panonskih oblasti. Karakteristični oblici keramike su krčazi sa jednom uškom, trbušaste posude sa uskim otvorom i ogrubljenom ili metličasto ukrašenom površinom. Do sada nije otkrivena niti istražena ni jedna nekropola ove grupe naselja.
Sledeća grupa je Vatinska koja je najznačajnija i najtipičnija vojvođanska grupa praistorije. Nosioci ove grupe nastanili su praktično celu teritoriju Vojvodine i dosta susednih oblasti. Grupa je naziv dobila po naselju Vatin u jugoistočnom Banatu, gde je prvi put otkrivena. Naselja su bila utvrđena moćnim bedemima, koji su bili izgrađeni od barske tvrde gline, armirane drvenim gredama i sa palisadima na vrhu. Ispod bedema sa spoljne strane nalazio se dubok i širok rov kao prepreka. U naselje se ulazilo preko mosta na veliku drvenu kapiju. Kuće su bile poređane u zrakaste nizove koji su vodili prema centru naselja, gde se odvijao društveni život stanovnika. Između stambenih objekata formiran je i ekonomski deo sa kružnim silosima za žito, radionicama za livenje bronzanih predmeta i drugih radnih površina. Kuće su bile različitih dimenzija. Najveće su pripadale plemenskih starešinama i podizane su na najdominantnijim delovima naselja. Dimenzije su im dosezale do 12h6m, a imale su dva ili više odeljenja. Osnovna konstrukcija zidova kuće su moćni direci, a između njih kolje sa pleterom i izolacijom od snopova trske. Zidovi su bili oblepljeni blatom i plevom sa obe strane. Krov je građen od greda sa biljnim pokrivačem. Velike i čvrsto građene kuće imale su ukrašenu fasadu od zemljane štukature oko vrata i prozora, a na zidovima su građeni polustubovi sa kapitelima. Sve je imitiralo elemente mikenske arhitekture ali na panonski način. U kući se nalazilo ovalno ognjište, prostor za kućno posuđe, radni deo sa posudama za žito i žrvnjevima za mlevenje, prostor za spavanje, vertikalni razboj za tkanje, rezerve hrane, odeća i pokrivači kao kućni i lični pribor. Veličina i opremljenost kuće zavisila je od ekonomske i društvene moći vlasnika. U velikim naseljima nalazile su se plemenske starešine koje su donosile važne odluke o egzistencijalnim pitanjima. Ispred ulaza u glavni grad nalazilo se podgrađe. Stanovnici ove kulture bavili su se zemljoradnjom i stočarstvom. Vatinska grupa gajila je dve vrste pšenice: jednozrnu i dvozrnu, ječam obični plevni, proso i sočivo. U bronzanom dobu postajala su drvena rala koja su vukli volovi. Od poljoprivrednih alatki korišćene su motike od jelenskog roga i brazdalice za sejanje. Vukli su ih ljudi stvarajući prostor u koji se stavljalo seme. Žitarice su skupljane pomoću bronzanih i drvenih srpova sa nazubljenim kremenim sečivima. Pretpostavlja se da su od žitarica pravili i pivo. Potrebe čoveka naterale su ga da pripremi i konzervira neophodne viškove hrane te tako pripremi za zimske i prolećne dane. Stanovnici su vrlo rano došli i do priprema sira pošto su živeli u toploj klimi. Od životinja najmasovnije je gajeno domaće goveče, ovca, koza, domaća svinja, konj i pas. Tek krajem bronzanog doba se javlja kokoš poreklom iz jugoistočne Azije. Goveče i konj su korišćeni i u ishrani i kao radna snaga. Vezano za konje najbrojniji su nalazi kao što je uzde, spojnice za remenje i razni drugi ukrasi. Okriveni su i modeli kola od zemlje koji su bili dečije igračke. Pas je bio čovekov ljubimac ali to nije smetalo ga iznese na trpezu. Uz domaće životinje korišćenje su: divlje svinje, pragoveče, jelen i srna. Lov je imao velikog udela u preživljavanju stanovnika. Ribolov je takođe bio razvijen, a od riba dominira som, smuđ, šaran i dr. Lovili su ih isključivo velikim koštanim i bronzanim udicama, a bili su u upotrebi i specifični harpuni (od vrha roga) koji se prvi put koristi u Vučedolskoj grupi krajem bakarnog doba. U sezoni lova najverovatnije da su koristili mreže za lov na rekama. Gajenje domaćih životinja je bila opšta pojava u svim periodima praistorije, počev od ranog neolita. Žitarice su zbog skromnih količina bile samo za potrebe stanovnika ali ne i stoke.Zbog nedostatka kose nije se moglo obezbediti seno kao zaliha za stoku. Čopori svinja su celu godinu provodili pored reka i bara u hrastovim šumama. Školjkarenje je bio trajan i najvažniji izvor hrane. Vojvodina nije bila u prilici da početkom bronzanog doba značajnije utiče na proizvodnju metalnih predmeta, ali je bila veliki potrošač. Viškom hrane nabavljali su metalne predmete od putujućih trgovaca, ali su u razvijenijim periodima u velikim naseljima formirali i sopstvene radionice za livenje bronzanih predmeta. Proizvodnja tekstila i keramike bila je najznačajnija grana domaće radinosti. Dok su se zemljoradnjom, stočarstvom, građevinarstvom i rudarstvom bavili muškarci, žene su se bavile izradom odeće, obuće, keramike i drugim kućnim poslovima. Odeća se proizvodila od vune i lana,a pamuk nije bio poznat na evropskom tlu tokom praistorije. O odeći u Vojvodini nema puno podataka ali se zna da je tkanje bilo poznato još od ranog neolita. Za izradu obuće koristila se koža od krupne stoke i svinja. Keramička proizvodnja je tokom Vatinske grupe doživela vrhunac. Upotrebljavala se za svakodnevnu upotrebu, za kultne svrhe i dečiju igru (razne zvečke, minijaturne terakote omiljenih životinja, ptica i gmizavaca). Posebnu pažnju skreće pojava posude čunastog oblika koju su arheolozi nazvali posudom za ribu. Drške i uške kod posuda za nošenje bile su različito modelovane i to je bila oznaka vlasničke pripadnosti. U pitanju su bele lampice za osvetljenje prostorija u kući, preteča lampe. Mikenski uticaj u ovom periodu govori da su se za iscrtavanje geometrijskih motiva stanovnici morali sresti sa matematikom i njenim osnovim rekvizitima. Zanimljivo je da su stanovnici bronzanog i gvozdenog doba poznavali svaki majdan kamena u Fruškoj gori. Najveći deo bronzano doba u Vojvodini protekao je u stabilnim i mirnim odnosima.
Vatinsku tradiciju presekli su nosioci tzv. dubovačke (po naselju Dubovcu u Banatu) keramike, a kasnije su ime se pridružili nosioci Belegiške grupe (po naselju Belegišu u Sremu). Belegiška grupa je produžetak Vatinske grupe, ali nema sjaj i kvalitet svoje prethodnice. Sve je skromnije i jednostavnije, počev od naselja, kuća, luksuzne keramike i dr. Promene u duhodnoj sferi praktikovanje spaljivanja pokojnika sve do gvozdenog doba je posledica ekonomskog i opšteg stanja. Kada je tehnološki napredak doneo velike količine metala stvari su se značajno izmenile. Bronzani predmeti se retko otkrivaju u okviru naselja, nalaze se u okviru grobova ili kao zakopano blago. Nemirna vremena bila su pravi uzrok skrivanja blaga. U bronzanom dobu stvoren je veliki broj bronzanih predmeta: razne vrste sekira, dleta, srpovi, vrhovi kopalja i strela, raonik (lemeš), konjske žvale, karike za remenje, uzde, noževi, brijači, igle, udice, bodeži, mačevi, šlemovi, zaštitnik za grudi, češljevi, kopče za odeću, nanogice, narukvice, ogrlice dijademe, privesci, pincete, lančići, pojasi, dugmad, više vrsta posuđa, delovi kola, kultna kolica, trube i drugi predmeti za svakodnevnu upotrebu. Nakit su u bronzanom dobu pravili u izobilju, naoružanje je postalo raznovrsno i ubojito, a bogate porodice su ga pravile i od zlata. Zbog novih shvatanja zagrobnog života počinje se sa proizvodnjom velikih količina posuda koje su služile kao urne.U njih se stavljao pepeo sa ličnim inventarom i nakitom. Srednje bronzano doba karakteriše pojavu glinene plastike, keramika tipa Dubovac. U urni su se nalazili idoli ljudskog lika u dugačkim zvonastim suknjama. Antopomorfni idoli su imali kultne atribute i simbolički karakter. Sunce je tada shvaćeno kao simbol života i najznačajniji kult među stanovnicima bronzanog doba.U bronzanom dobu bog je prvi put predstavljen u ljudskom obliku. Svoje božanstvo ljudi su zadovoljavali tako što su mu povremeno prinosili žrtve u hrani (hleb, meso, med, voće) i dragocenostima(predmeti od plemenitih metala i bronze), a za uzvrat očekujući zaštitu od svih vrsta zala i nesreće. Pokojnici se spaljuju sa odećom, nakitom, ličnim priborom i oružjem, a sahranjuju u uranama u novoformirana groblja. Krajem bronzanog doba desila su se mnoga miograciona kretanja zbog različitih etničkih turbolencija, a to se osetilo i u našim krajevima. Ovi događaji se direktno vezuju za nosioce Belegiš grupe II koja je tada bila sastavni deo velikog i širokog rasprostranjenog Gava kompleksa, severnije od nas. Gava plemena imala su veliku ekonomsku moć i obogatila su se zahvaljujući proizvodnji bronze. Osećali su se moćnim i upustili su se u avanturu sa razvijenijim civilizacijama. To su bila granična vremena pljačke i osvajanja. Ostaci ovih naselja i nekropola svih kulturnih grupa bronzanog doba otkriveni su na: Šančinama i Stojića gumno kod Belegiša, Gomolava kod Hrtkovaca, Pećine kod Vrdnika, Gradina na Bosutu kod Vašice.
Literatura:
Dr Predraga Medović, Praistorija na tlu Vojvodine, od Panonskog mora do dolaska Rimljana, Novi Sad, 2001.